۵۰۰ تومان آن روزها با ۵۰۰ تومان امروز چه تفاوتی داشت؟
مسعود دانشمند، فعال اقتصادی معتقد است وقتی از ازدواج با ۵۰۰ تومان صحبت میشود، نخستین موضوعی که باید مورد توجه قرار گیرد، قدرت خرید پول در زمان مورد اشاره است. پول صرفاً یک عدد اسمی نیست و ارزش آن را باید با توجه به سطح عمومی قیمتها، درآمد خانوار و هزینههای ضروری زندگی سنجید. ۵۰۰ تومان در چند دهه قبل، با ۵۰۰ تومان امروز هیچ تناسبی ندارد. برای درک بهتر این تفاوت، کافی است به نسبت این مبلغ با حداقل دستمزد توجه کنیم.
به گزارش اینتیتر به نقل از فرارو، وقتی از ازدواج با ۵۰۰ تومان صحبت میشود، نخستین موضوعی که باید مورد توجه قرار گیرد، قدرت خرید پول در زمان مورد اشاره است. پول صرفاً یک عدد اسمی نیست و ارزش آن را باید با توجه به سطح عمومی قیمتها، درآمد خانوار و هزینههای ضروری زندگی سنجید. ۵۰۰ تومان در چند دهه قبل، با ۵۰۰ تومان امروز هیچ تناسبی ندارد. برای درک بهتر این تفاوت، کافی است به نسبت این مبلغ با حداقل دستمزد توجه کنیم.
بر اساس آمارهای تاریخی، حداقل دستمزد ماهانه کارگران در سال ۱۳۵۷ حدود ۶۳۰ تومان بود. به این ترتیب، ۵۰۰ تومان معادل نزدیک به ۷۹ درصد حداقل دستمزد یک ماه یک کارگر محسوب میشد. در مقابل، حداقل دستمزد پایه ماهانه کارگران در سال ۱۴۰۵ به حدود ۱۶ میلیون و ۶۲۵ هزار تومان رسیده است. اگر همان نسبت را مبنا قرار دهیم، ۵۰۰ تومان آن زمان از نظر نسبت با حداقل دستمزد، معادل حدود ۱۳ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان امروز خواهد بود. این محاسبه به معنای برابری دقیق قدرت خرید دو مبلغ نیست، اما بهخوبی نشان میدهد که ۵۰۰ تومان در آن زمان چه وزن اقتصادیای داشته است. بنابراین، نمیتوان این مبلغ را با معیار ارزش اسمی پول امروز سنجید و نتیجه گرفت که ازدواج در گذشته با هزینهای ناچیز امکانپذیر بوده است.
از سوی دیگر، بررسی روند تورم نیز تفاوت شرایط اقتصادی دو دوره را روشن میکند. البته اقتصاد ایران در دهههای گذشته نیز با تورم مواجه بوده و نمیتوان ادعا کرد که در آن زمان افزایش قیمتها وجود نداشته است. برای مثال، تورم سالانه در سال ۱۳۷۴ به حدود ۴۹ درصد رسید. با این حال، آنچه در سالهای اخیر اهمیت بیشتری پیدا کرده، استمرار تورمهای بالا و کاهش مداوم قدرت خرید خانوارهاست. بر اساس دادههای مرکز آمار، تورم سالانه در سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۴ به ترتیب در سطوحی قرار داشته که میانگین آنها حدود ۳۸ درصد است. در سال ۱۴۰۴ نیز این نرخ به حدود ۴۸ درصد رسید. معنای اقتصادی چنین وضعیتی آن است که خانوارها برای حفظ سطح مصرف خود، با افزایش مداوم هزینهها مواجه هستند و درآمدهای ثابت بهسرعت قدرت خرید خود را از دست میدهند.
مسئله مهم در این میان، تفاوت میان تورم مقطعی و تورم مزمن است. هنگامی که اقتصاد برای چندین سال متوالی با تورم بالا مواجه میشود، تصمیمگیری بلندمدت برای خانوارها دشوار خواهد شد. جوانی که امروز قصد ازدواج دارد، فقط با هزینه خرید حلقه یا برگزاری مراسم مواجه نیست؛ او باید درباره تأمین مسکن، اجارهبها، هزینه خوراک، حملونقل، درمان و سایر مخارج مستمر زندگی تصمیم بگیرد. در چنین شرایطی، حتی اگر تمام تشریفات حذف شوند، مسئله اصلی همچنان پابرجاست: آیا درآمد این زوج برای تأمین هزینههای ضروری زندگی کفایت میکند؟
از منظر اقتصادی، تفاوت مهم دیگری نیز میان شرایط گذشته و امروز وجود دارد و آن، مسئله نااطمینانی است. در اقتصادی که با نوسانهای شدید قیمتها، بیثباتی بازارها و کاهش مستمر ارزش پول مواجه است، خانوارها نمیتوانند با اطمینان برای آینده برنامهریزی کنند. جوانی که امروز شغلی دارد و درآمد مشخصی دریافت میکند، نمیداند این درآمد چند ماه بعد چه میزان قدرت خرید خواهد داشت. حتی اگر بتواند هزینههای اولیه ازدواج را تأمین کند، تضمینی وجود ندارد که در ادامه بتواند از عهده هزینههای مسکن و مخارج روزمره برآید. این نااطمینانی یکی از عوامل مهم در به تعویق افتادن تصمیمهای خانوادگی و کاهش تمایل به تشکیل خانواده است.
در این شرایط، باید میان سادهزیستی و فقر اقتصادی تفاوت قائل شد. سادهزیستی یک انتخاب است و میتواند در هر دورهای به کاهش هزینههای غیرضروری کمک کند؛ اما ناتوانی در تأمین حداقلهای زندگی، مسئلهای نیست که با تغییر سبک مصرف برطرف شود. اگر جوانی امکان تهیه مسکن یا پرداخت اجارهبهای ماهانه را ندارد، نمیتوان مشکل او را به تجملگرایی نسبت داد. حذف مراسم پرهزینه و خریدهای غیرضروری اقدامی مثبت است، اما نمیتواند جایگزین درآمد کافی، ثبات شغلی و قدرت خرید مناسب شود.
به همین دلیل، سیاستگذاری برای افزایش ازدواج و جوانی جمعیت باید فراتر از توصیههای فرهنگی و اخلاقی باشد. دولت اگر خواهان افزایش تمایل جوانان به تشکیل خانواده است، باید شرایط اقتصادی لازم را فراهم کند. کنترل تورم، ایجاد ثبات در بازارها، افزایش فرصتهای شغلی، بهبود قدرت خرید و فراهم کردن امکان دسترسی به مسکن، از مهمترین پیشنیازهای این هدف هستند. تسهیلات ازدواج نیز زمانی اثربخش خواهند بود که متناسب با هزینههای واقعی زندگی طراحی شوند و در کنار سیاستهای پایدار اقتصادی قرار گیرند.
در نهایت، تجربه شخصی هر فرد از زندگی گذشته خود میتواند ارزشمند باشد، اما نمیتوان آن را بدون توجه به تغییر شرایط اقتصادی به نسخهای عمومی برای جامعه تبدیل کرد. اینکه فردی چند دهه قبل با ۵۰۰ تومان زندگی مشترک خود را آغاز کرده، به معنای آن نیست که جوان امروز نیز با همان منطق و امکانات میتواند از پس هزینههای زندگی برآید. مسئله اصلی جوانان امروز نداشتن تمایل به سادهزیستی نیست؛ مسئله این است که حتی با حذف بسیاری از هزینههای غیرضروری، تأمین حداقلهای یک زندگی مشترک برای بخش بزرگی از آنان دشوار شده است. بنابراین، به جای آنکه از جوانان بخواهیم صرفاً انتظارات خود را کاهش دهند، باید درباره عواملی صحبت کنیم که قدرت خرید و امکان برنامهریزی برای آینده را از آنان گرفته است.