سواد رسانه ای چیست و آشنایی با آن چه ضرورتی دارد؟

اینتیتر - سحر سادات زمانی؛ در سالهای اخیر مبحث سواد رسانه ای در ایران بسیار مطرح شده است و همچنین کتابی نیز در این حوزه در مدارس تدریس می شود.

سواد رسانه ای از قرن بیستم و پس از جنگ جهانی دوم و به دنبال گسترش تکنولوژی و اختراع کامپیوتر در آمریکا و کشورهای اروپایی مطرح شد.

به نظر بسیاری از کارشناسان تاریخچه پیدایش سواد رسانه ای به سال ۱۹۶۵ باز میگردد. در این سال مارشال مک لوهان که آن سال ها از دهکده جهانی سخن به میان آورده بود نخستین بار در کتابش این واژه استفاده کرد.

جدای از نظریه مک لوهان، در بررسی تاریخچه واقعی این دانش باید آثار دیگری را هم جستجو کرد از جمله تئوری سواد رسانه ای شناختی جیمز پاتر که یکی از پایه های اصلی این نگرش جدید محسوب می شود.

کمی از تاریخچه سواد رسانه ای و افرادی که در این حوزه نظراتی را بیان کردند گفتیم. حال به سراغ پاسخ این سوال می رویم که سواد رسانه ای چیست و چه کمکی به افراد می کند.

سواد رسانه ای چیست؟

پیش از پاسخ به این سوال نیاز است که تعریفی از کلمه سواد و رسانه ارائه کنیم. سواد در طی سالیان گذشته تعاریف و معانی متفاوتی داشته و این تعاریف توسط سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد ( یونسکو) ارائه شده است.

تعریف سواد

تعریف سواد در ابتدا صرفا به معنی توانایی خواندن و نوشتن بود که در قرن بیستم ارائه شد اما با رشد علم و تکنولوژی در اواخر قرن بیستم یونسکو اعلام کرد یادگیری یک زبان خارجی و توانایی کار با کامپیوتر از ملاک های باسواد بودن افراد به شمار می رود.

در دهه گذشته یونسکو تعریف سواد را گسترش داد و ۱۲ مهارت را به عنوان معیارهای سواد در نظر گرفت. سواد عاطفی، سواد ارتباطی، سواد مالی، سواد رسانه‌ای، سواد تربیتی، سواد رایانه‌ای، سواد نژادی و قومی، سواد بوم‌شناختی، سواد تحلیلی، سواد انرژی و سواد علمی از جمله دانش هایی هستند که انسان قرن ۲۱ باید به آنها مجهز باشد.

یونسکو اخیرا تعریف متفاوتی از سواد ارائه کرده است و بیان داشته که علم با عمل است که معنا پیدا می کند و تعریف سواد به توانایی ایجاد تغییر گسترش داده است.

همانطور که مشاهده کردید سواد رسانه جزو ۱۲ سوادی که یونسکو برای انسان معاصر در نظر گرفته، وجود دارد و با توجه به تعریف اخیری که یونسکو ارائه کرده صرفا یادگیری این دانش کافی نیست و عمل به آن است که ضروری است.

تعریف رسانه

پس از تعریف سواد نیاز است که تعریفی از رسانه ارائه دهیم. معمولا با شنیدن نام رسانه ذهنمان سریعا واژه اخبار را تداعی می کند. آیا رسانه فقط شامل اخبار است؟ درست است که بخش عمده ای از رسانه را دنیای خبر از آن خود کرده است اما رسانه فقط محدود به اخبار نیست در واقع در تعریف رسانه باید گفت هر آن چیزی که یک پیامی را مخابره کند و از فرد به فردی دیگر یا از گروه به گروهی دیگر برساند، رسانه نام دارد.

در یک تعریف کلی رسانه در زبان فارسی واژه‌ی نسبتاً جدیدی محسوب می‌ شود. این واژه معادلی برای کلمات Medium (رسانه) و Media (رسانه‌ ها) است. همان‌ طور که خود واژه «رسانه» نشان می‌ دهد، ماموریت رسانه، رساندن است: رساندن حرف‌ها، پیام‌ها و دیدگاه‌های یک فرد یا یک مجموعه به افراد، گروه و مجموعه‌های دیگر. به همین علت، یکی از کارکردهای اصلی رسانه را ایجاد ارتباط است.

بر این اساس فیلم هایی که تماشا می کنیم، کتاب هایی که می خوانیم، موسیقی که گوش می دهیم، اینفلوئنسری که دنبال می کنیم و حتی بسته بندی غذاهایی که می خوریم همه شان در زمره رسانه قرار دارند.

می پرسید چرا؟ چون همه ی این موارد می توانند پیامی را به ما ارسال کنند. در واقع خاصیت اصلی رسانه پیام رسانی است.

این پیام که توسط رسانه های مختلف روزانه برایمان ارسال می شود همگی دارای هدف هستند. هدف پیام یک رسانه براساس ارزش ها و باورهای آن رسانه مشخص می شود. پیام های رسانه ای اغلب به صورت مستقیم اهداف اصلی خود را ابراز نمی کنند و سعی می کنند با ترفندهای روانشناختی وارد ناخودآگاه ما شوند و نقاط شناختی، احساسی و حتی اخلاقی ما را به چالش بکشند. حال اگر ما نسبت به این پیام ها هوشیار نباشیم و از زیر و بم آنها آگاهی پیدا نکنیم می توانیم بازیچه دست رسانه ها شویم.

در واقع اینجاست که سواد رسانه ای معنا پیدا می کند و پا به میدان عمل می گذارد. حال به تعریف سواد رسانه ای رسیدیم. سواد رسانه ای قدرت تجزیه و تحلیل پیام های رسانه ای را برایمان فراهم می کند و ابزاری را برای به چالش کشیدن اخباری که روزانه در معرض آنها هستیم، در اختیارمان قرار می دهد.

کار سواد رسانه ای ریشه یابی پیام های رسانه هاست و به دنبال این است که حرف های نانوشته و ناگفته را از دل پیام ها بیرون بکشد. این کار را چگونه انجام میدهد؟ با مطرح کردن چند سوال کلی؛ اول اینکه این پیام توسط چه کسی صادر شده؟ ارزش ها و اهداف رسانه ای که این پیام را صادر کرده چیست؟ این پیام چه اهدافی را دنبال می کند و در آخر این پیام ها چه تاثیری بر زندگی من دارد؟

با تعریفی که از سواد رسانه ای ارائه دادیم شاید این سوال پیش بیاید که یادگیری سواد رسانه ای چه ضرورتی دارد و به کجای کارمان می آید؟ در ادامه به پاسخ این سوال خواهیم پرداخت.

آشنایی با سواد رسانه ای چه ضرورتی دارد؟

ما به عنوان انسان چه بخواهیم چه نخواهیم روزانه در معرض رسانه ها قرار داریم. از ابتدای بشریت تاکنون نیز به همین منوال بوده و تنها در هر دوره از تاریخ بشریت شکل آن تغییر کرده است. امروزه با گسترش تکنولوژی رسانه ها پیچیده تر از گذشته شده اند و به همین میزان دانش ما نیز از این حوزه متفاوت تر خواهد بود.

همانطور که اشاره کردیم ما در معرض رسانه هستیم و در قبال آن تنها می توانیم دو رفتار را انتخاب کنیم یا منفعل باشیم یا فعال و کنشگر. از آنجایی که ما انسان هستیم و به قول احمد شاملو انسان بودن دشواری وظیفه است در قبال انتخاب هایمان مسئولیم. همچنین از نظر گلسر نظریه پرداز روانشناسی نیز انسان ها انتخاب گر هستند و در قبال انتخاب های خود مسئولیت دارند. ضرورت آشنایی با سواد رسانه ای هم به مسئولیت پذیری ما انسان ها نسبت به انتخاب هایمان بازمیگردد.

کلام آخر

از آنجایی که رسانه ها اطلاعات مورد نیاز برای تصمیم گیری ها و انتخاب ها را در اختیار ما می گذارند، این امر ضرورت پیدا می کند که با با ابزار سواد رسانه ابتدا این اطلاعات را تجزیه و تحلیل کنیم و سپس دست به تصمیم گیری و قضاوت بزنیم. لازم به ذکر است که این امر در افزایش کیفیت زندگی انسان ها نیز موثر است.