چه کسانی و برای چه کارهایی باید از هوش مصنوعی مولد استفاده کنند؟
این روزها وقتی کسی که تازه با او آشنا شدهام میفهمد درباره یادگیری انسان با فناوری مطالعه میکنم، تقریباً همیشه میپرسد: «بالاخره باید از هوش مصنوعی مولد (GenAI) استفاده کرد یا نه؟» سؤال سختی است و ابعاد مختلفی دارد*، اما برای پاسخ دادن به آن، دو عامل کلیدی اهمیت دارد: چه کسی از GenAI استفاده میکند و برای چه کاری.
به گزارش اینتیتر، این روزها وقتی کسی که تازه با او آشنا شدهام میفهمد درباره یادگیری انسان با فناوری مطالعه میکنم، تقریباً همیشه میپرسد: «بالاخره باید از هوش مصنوعی مولد (GenAI) استفاده کرد یا نه؟» سؤال سختی است و ابعاد مختلفی دارد*، اما برای پاسخ دادن به آن، دو عامل کلیدی اهمیت دارد: چه کسی از GenAI استفاده میکند و برای چه کاری.
به گزارش سایکولوژی تودی،من برای توضیح این موضوع یک نمودار طراحی کردهام. محور عمودی، طیفی از «مبتدی تا خبره» را نشان میدهد. پژوهشهای مربوط به خبرگی روشن میگوید بیشتر افراد نهایتاً در یک یا دو حوزه میتوانند متخصص شوند؛ بنابراین در اغلب موضوعات، بیشتر ما جایی میان مبتدی و خبره قرار میگیریم. برای مثال، من در روانشناسی تربیتی متخصص هستم، در آشپزی مهارت قابل قبولی دارم و در سیاست بینالملل کاملاً مبتدیام.
محور دیگر، طیفی از «یادگیری تا انجام کار (عملکرد)» است و نشان میدهد هدف فرد چیست. شیوه توصیهشده استفاده از GenAI بسته به اینکه هدف من یادگیری عمیق یک دانش یا مهارت جدید باشد یا صرفاً انجام کاری که از قبل بلد هستم (یا فقط میخواهم آن را انجام دهم، مثل بهروزرسانی نرمافزار گوشی)، متفاوت است.
بیایید با چند مثال این موضوع را بررسی کنیم. فرض کنید من بهعنوان استاد روانشناسی تربیتی چنین درخواستی را وارد GenAI کنم:
«در حال تدریس به دانشجویان دکتری درباره نظریههای مختلف یادگیری (شناختی، اجتماعی، جامعهفرهنگی و موقعیتی) هستم. یک طرح درس ۲.۵ ساعته طراحی کن که دانشجویان را درگیر کند و در پایان کلاس بتوانند این چهار نظریه را تعریف، مقایسه و با هم تمایزگذاری کنند.»
من در طول زندگی حرفهایام بارها طرح درس نوشتهام؛ بنابراین گرفتن کمک برای چنین کاری را میتوان در دسته «خبره/عملکرد» قرار داد و استفاده از GenAI در این حالت منطقی است، چون میتوانم (و باید!) خروجی آن را بررسی کنم و تشخیص دهم کدام بخشها مفید است.
اما اگر از GenAI بخواهم تازهترین پژوهشهای تجربی درباره تأثیر فناوری آموزشی بر خواندن را جمعبندی کند، این دیگر یک کار «خبره/یادگیری» است؛ چون GenAI در حال یافتن و خلاصه کردن تحقیقاتی است که شاید هنوز ندیده باشم. در این حالت، پیش از اعتماد به خروجی، باید منابع ذکرشده را بررسی کنم، چکیده مقالات را بخوانم تا مطمئن شوم نکات اصلی درست خلاصه شدهاند و ارزیابی کنم آیا این جمعبندی با دانستههای قبلی من همخوان است یا نه.
مثال بعدی مربوط به یک دانشآموز است:
«من دانشآموز دبیرستانی هستم و در پیگیری تکالیف و تاریخ آزمونها مشکل دارم. چه راهبردها یا ابزارهایی برای مدیریت این موضوع پیشنهاد میکنید؟»
این درخواست در دسته «مبتدی/عملکرد» قرار میگیرد؛ زیرا دانشآموز فقط به کمک برای سازماندهی کارهایش نیاز دارد. استفاده از GenAI برای چنین کارهای کمخطر میتواند قابل قبول باشد، بهویژه اگر منبع انسانی قابل اعتمادی در دسترس نباشد. البته دانشآموز باید بررسی کند که آیا توصیههای ارائهشده واقعاً به او کمک میکند و آیا منابع انسانی معتبر هم آنها را تأیید میکنند یا نه.
در نهایت، بسیاری از دانشآموزان زمانی به GenAI مراجعه میکنند که در درک مفاهیم درسی مشکل دارند؛ این وضعیت در دسته «مبتدی/یادگیری» قرار میگیرد. نمونهای از چنین درخواستها:
«در حال مطالعه ترمودینامیک هستم و نمیفهمم چرا میگویند گرما یک ماده نیست. میتوانی توضیح بدهی گرما چگونه کار میکند؟»
صرفنظر از کیفیت پاسخ GenAI، من این نوع استفاده را بسیار پرریسک میدانم. با وجود پیشرفتهای اخیر در دقت، مدلهای هوش مصنوعی مولد هنوز هم خطا میکنند و این خطاها برای افراد غیرمتخصص بهسختی قابل تشخیص است. یادگیری اطلاعات نادرست مشکلساز است، زیرا پژوهشها نشان میدهد سوءبرداشتهای اولیه در فرآیند یادگیری بهسختی اصلاح میشوند و میتوانند بر یادگیریهای بعدی تأثیر منفی بگذارند. علاوه بر این، خطر وابستگی دانشآموزان به GenAI برای تولید پاسخ وجود دارد؛ بهجای آنکه از آن بهعنوان ابزاری برای یادگیری استفاده کنند، ممکن است به میانبُری تبدیل شود که در نهایت به ضرر خودشان تمام میشود.
بنابراین، در نمودار من، دو محور «چه کسی» و «برای چه کاری» با هم تلاقی میکنند تا راهنمایی برای تصمیمگیری درباره استفاده از GenAI ارائه دهند. یک فرد خبره که در حال انجام یک کار اجرایی است، میتواند با اطمینان از GenAI استفاده کند؛ چون دانش کافی برای تشخیص خطاهای احتمالی دارد و فقط میخواهد کار را پیش ببرد. یک فرد خبره برای یادگیری هم میتواند از GenAI استفاده کند، اما باید هر نکتهای را با دقت بررسی و راستیآزمایی کند. مبتدیان برای انجام کارهای کمخطر میتوانند از GenAI کمک بگیرند، اما بهتر است فقط زمانی این کار را انجام دهند که پیامدهای اطلاعات نادرست جدی نباشد. در نهایت، من توصیه نمیکنم افراد مبتدی برای یادگیری عمیق موضوعات به GenAI تکیه کنند.
پس وقتی از من میپرسند آیا باید از GenAI استفاده کنند یا نه، پاسخ من با این سؤال شروع میشود: «دقیقاً میخواهید چه کاری انجام دهید و چقدر درباره آن دانش دارید؟»
* البته لازم است دیدگاههای انتقادیتر درباره نقش هوش مصنوعی مولد در یادگیری و آموزش نیز در نظر گرفته شود؛ نمونههایی از این دیدگاهها در منابع مختلف قابل بررسی است.
دکتر جفری ای. گرین پژوهشگر، سخنران و مشاوری است که به افراد کمک میکند با یادگیری انتقادی، پرسشگری متواضعانه و کار کردن با صداقت، از حواسپرتی به عمل برسند. او استاد مکمایکل در دانشکده آموزش دانشگاه کارولینای شمالی در چپل هیل است.
