خروج از پیمان هسته‌ای چه زمانی کلید می‌خورد؟
ایران تأکید می‌کند که همچنان عضو پیمان ان‌پی‌تی است، اما به‌دلیل حملات نظامی و نگرانی‌های امنیتی، همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را محدود کرده است. هم‌زمان، بحث خروج از پیمان در محافل داخلی تقویت شده و تهران خواهان تضمین‌های امنیتی و امتیازهای ملموس در مذاکرات است. به باور کارشناسان، ازسرگیری بازرسی‌های گسترده و شفافیت هسته‌ای احتمالاً به توافقی جامع درباره غنی‌سازی، ذخایر اورانیوم، تحریم‌ها و مسائل امنیتی منطقه وابسته است.
به گزارش اینتیتر به نقل از الجزیره، ایران اعلام کرده است که همچنان به تعهدات خود در چارچوب پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای پایبند است، اما با وجود ادامه تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ با آمریکا، چشم‌انداز ازسرگیری بازرسی‌های گسترده آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از تأسیسات هسته‌ای کشور همچنان مبهم است.
حملات آمریکا و اسرائیل به مراکز اصلی هسته‌ای ایران، بحث درباره خروج از پیمان ان‌پی‌تی و تغییر دکترین هسته‌ای کشور را در محافل سیاسی و امنیتی ایران تقویت کرده است. در همین حال، تهدیدهای دونالد ترامپ درباره حمله به تأسیسات زیرزمینی کوه کلنگ در نزدیکی نطنز و دیگر مراکز حساس، بر اختلاف‌نظرها درباره نحوه ادامه همکاری با نهادهای بین‌المللی افزوده است.
ادامه عضویت در پیمان و محدودیت همکاری با آژانس
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران روز دوشنبه در نشست خبری تأکید کرد که جمهوری اسلامی همچنان به پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای متعهد است، هرچند همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به دلیل شرایط جنگی و حملات به تأسیسات هسته‌ای محدود شده است.
بقائی با اشاره به حملات آمریکا و اسرائیل به مراکز هسته‌ای ایران گفت این اقدامات بر نحوه اجرای تعهدات پادمانی کشور تأثیر گذاشته است. او تأکید کرد تا زمانی که این وضعیت ادامه دارد، نمی‌توان انتظار داشت همکاری ایران با آژانس مانند شرایط عادی دنبال شود.
با این حال، بقائی تأیید کرد که چند روز پیش از این اظهارات، بازرسی‌هایی در نیروگاه هسته‌ای بوشهر انجام شده است. این نیروگاه که با همکاری روسیه ساخته شده و طرح‌هایی برای توسعه آن در دست اجراست، تنها تأسیسات هسته‌ای ایران معرفی شده که همچنان امکان دسترسی آژانس به آن وجود دارد.
نیروگاه بوشهر در جریان جنگ مستقیماً هدف بمباران قرار نگرفت، اما حملات هوایی آمریکا به محدوده پیرامونی آن خساراتی بر جای گذاشت. این حملات به تخلیه بخشی از کارکنان روسی منجر شد؛ افرادی که هنوز به‌طور کامل به محل کار خود بازنگشته‌اند.
اختلاف بر سر دسترسی به تأسیسات آسیب‌دیده
رافائل گروسی در اواخر اکتبر به شورای امنیت سازمان ملل متحد گفت آژانس قادر به راستی‌آزمایی وضعیت مواد هسته‌ای ایران نیست، زیرا تهران اطلاعات و دسترسی‌های درخواستی این نهاد را فراهم نکرده است. علی واعظ، معاون برنامه خاورمیانه و شمال آفریقای گروه بین‌المللی بحران، وضعیت کنونی ایران را نوعی قرار گرفتن میان ادامه عضویت در پیمان و احتمال خروج از آن توصیف کرده است.
به گفته او، اجازه بازرسی از نیروگاه بوشهر اقدامی کم‌هزینه برای حفظ مسیر دیپلماسی و جلوگیری از افزایش فشار جریان‌های تندرو در داخل ایران است؛ در حالی که تهران با محدود کردن دسترسی به تأسیسات زیرزمینی مهم، اهرم‌های خود را حفظ می‌کند.
سیدحسین موسویان، پژوهشگر مدعو دانشگاه پرینستون و مذاکره‌کننده پیشین هسته‌ای ایران نیز معتقد است میان پایبندی به تعهدات ان‌پی‌تی و اجازه بازرسی از تأسیساتی که هدف حملات نظامی قرار گرفته‌اند، تفاوت وجود دارد. او با اشاره به نگرانی‌های امنیتی تهران گفت ایران بیم دارد اطلاعات به‌دست‌آمده از بازرسی مراکز حساس در اختیار آمریکا و اسرائیل قرار گیرد و در حملات احتمالی آینده مورد استفاده قرار گیرد. موسویان همچنین تأکید کرده است که برای بازرسی از تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده در حملات نظامی، پروتکل مشخص و تثبیت‌شده‌ای وجود ندارد.
افزایش بحث‌ها درباره خروج از ان‌پی‌تی
پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای، ضمن به رسمیت شناختن حق کشورها برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای، آن‌ها را از تولید، دریافت یا دستیابی به سلاح هسته‌ای منع می‌کند. کشورهای عضو همچنین موظف‌اند با پذیرش ترتیبات پادمانی، امکان نظارت آژانس بر فعالیت‌های هسته‌ای خود را فراهم کنند.
ایران به‌عنوان یکی از اعضای این پیمان، از حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای و دریافت همکاری‌های بین‌المللی در این حوزه برخوردار است. در مقابل، باید تعهدات مربوط به عدم دستیابی به سلاح هسته‌ای و ارائه اطلاعات و دسترسی‌های نظارتی را رعایت کند.
بر اساس مفاد پیمان، خروج از آن مستلزم اعلام رسمی تصمیم کشور عضو و ارائه توضیح درباره وقوع رویدادهای فوق‌العاده‌ای است که منافع عالی آن کشور را به خطر انداخته‌اند. با این حال، ان‌پی‌تی تضمینی در برابر حملات نظامی متعارف به تأسیسات هسته‌ای اعضا ارائه نمی‌کند.
همین مسئله به یکی از محورهای استدلال مخالفان ادامه عضویت ایران در پیمان تبدیل شده است؛ مخالفانی که معتقدند تعهد به استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای، در شرایطی که تأسیسات کشور هدف حمله قرار می‌گیرند، امنیت لازم را تضمین نمی‌کند.
مذاکرات هسته‌ای و شروط احتمالی توافق
در شرایطی که قطر و پاکستان همچنان پیام‌هایی میان تهران و واشنگتن منتقل می‌کنند، موضوع برنامه هسته‌ای یکی از محورهای اصلی مذاکرات احتمالی برای پایان دادن به جنگ است. ایران اعلام کرده است که حاضر نیست اورانیوم با غنای بالا را از کشور خارج کند، اما امکان رقیق‌سازی آن را با نظارت بین‌المللی در داخل ایران منتفی نمی‌داند. تهران همچنین بر ادامه غنی‌سازی تأکید دارد، هرچند می‌گوید می‌تواند محدودیت‌هایی را در این زمینه بپذیرد؛ مشابه ترتیباتی که در توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ پذیرفته بود.
با این حال، دستیابی به توافقی جامع درباره برنامه هسته‌ای ایران، به حل‌وفصل اختلافات مرتبط با تنگه هرمز و پایان درگیری‌های منطقه‌ای نیز وابسته است؛ مسائلی که در شرایط کنونی چشم‌انداز روشنی برای حل آن‌ها وجود ندارد.
علی واعظ معتقد است تهران ممکن است در برابر دریافت امتیازهای ملموس از سوی آمریکا، بخشی از محدودیت‌های نظارتی را بپذیرد، اما بعید است پیش از دستیابی به توافق، مهم‌ترین اهرم‌های هسته‌ای خود را واگذار کند. او احتمال داده است که یک توافق اولیه بتواند زمینه بازرسی‌های محدود و مرحله‌ای را بر اساس توافق قاهره در سال ۲۰۲۵ فراهم کند.
توافق قاهره پس از جنگ ۱۲روزه ژوئن ۲۰۲۵ میان ایران و آژانس منعقد شد و قرار بود امکان دسترسی بازرسان به تأسیسات هسته‌ای ایران را با مجوز موردی شورای عالی امنیت ملی فراهم کند. با این حال، این توافق هرگز اجرایی نشد و پس از آن تنش‌ها افزایش یافت تا اینکه آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه بار دیگر به ایران حمله کردند.
واعظ تأکید کرده است که برقراری شفافیت مؤثر درباره برنامه هسته‌ای ایران به توافقی گسترده‌تر درباره سطح غنی‌سازی، ذخایر اورانیوم و کاهش تحریم‌ها نیاز دارد. موسویان نیز معتقد است همکاری با آژانس و بازرسی از تأسیسات بمباران‌شده، بدون توافقی جامع که مسائل هسته‌ای و امنیتی را هم‌زمان در بر بگیرد، بعید است امکان‌پذیر شود.
