پشت پرده پروژه تخریب محمد مصدق و علی شریعتی و ...
ناصر فکوهی در واکنش به اظهارات موسی غنینژاد که علی شریعتی را «شیاد» معرفی کرد، یادداشتی برای . او با اشاره به موج حملات رسانهای به برخی چهرهها مثل شریعتی، مصدق، شاملو و غلامحسین ساعدی، معتقد است جریان راست افراطی با برجسته کردن عنوان «پنجاهوهفتیها» به دنبال تخریب حافظه روشنفکری و دموکراتیک ایران است.
به گزارش اینتیتر به نقل از فرارو، ناصر فکوهی؛ اخیرا گفتوگویی میان یک «اقتصاددان» و یک «فیلسوف» که هر دو از ساکنان پیوسته، همیشهحاضر و افراطی فضای مجازی و اهل «موضعگیریهای رادیکال» در آن هستند، بارها در این فضا بازنشر شده و همچون همیشه، با نفرینها و تحسینهای خوانندگانی روبهرو شده است که با هیجانزدگی، این یا آن طرف را هدف میگیرند. اما کل این گفتوگو، از فرط تکرار بیپایان محتوایی بیمایه و آکنده از توهین و بدگویی درباره درگذشتگان و غایبان و نیز مداهنه با ارباب قدرت، نه ارزش دیدن دارد و نه ارزش تحلیل کردن. پیش از این، چند بار هر دو شخصیت شرکتکننده را نقد کرده بودیم: هم «اقتصاددان» نولیبرال را به دلیل همین توهینهایش به بزرگان ایران، بهویژه دکتر محمدمصدق و دلرباییهایش برای سلطنت پهلوی و کودتاگران ۲۸ مرداد؛ و هم «فیلسوف» پشیمان را به دلیل خوشخدمتیهای پیدرپیاش برای برخی از جناحهای قدرت و رفتار پرخاشجویانه و زبان بیپروایش نسبت به روشنفکران و اهل فکر و فرهنگ.
موضوع این گفتوگو، «علی شریعتی» است؛ روشنفکرِ مذهبی، چپ و ملیگرا و محوریِ تاریخ ایران معاصر که «اقتصاددان» مزبور او را متهم به «شیاد» بودن کرده و به این ترتیب، بدون آنکه کسی از ایشان خواسته باشد یا مشروعیتی برای این کار داشته باشد، مدعی «دفاع از اسلام راستین» در برابر «خیانت» شریعتی شده است. ایشان دلیل این «خیانت» را «سیاسی کردن اسلام» به وسیله شریعتی میداند؛ ادعایی که نسبت دادنش صرفا به یک شخصیت، با توجه با تاریخ هزار و پانصد ساله و فراز و نشیبهای بیپایان اسلام، همان اندازه بیپایه که مضحک.
در این حال، «فیلسوف» ما نیز بدون هیچ مشروعیت و مأموریتی، مدعی دفاع از «میراث فکری» شریعتی در خدمت وضع موجود شده و نفرین بسیاری را علیه خود برانگیخته است. اما همانگونه که گفتم، کل ماجرا آنقدر حقیر و جمعِ ادعاها و پیشینه فکری و اجتماعی هر دو شرکتکننده چنان وضعیتی دارند که تأکید و تشریحِ بیشتر نیازها و تمنّاهایشان را ضروری نمیبینم. با این همه، روشن است که مقوله دکتر شریعتی، میراث فکری او و جایگاهش در اسلام سیاسی معاصر، مبحثی جدی است که بسیاری از متفکران ایرانی و غیرایرانی معتبر و متخصص در جهان بهصورت جدی درباره آن بحث کردهاند؛ از جمله این اندیشمندان متخصص در حوزه تاریخ معاصر روشنفکری ایران میتوان به یرواند آبراهامیان، حمید دباشی، مهرزاد بروجردی، آصف بیات، علی میرسپاسی، فرید العطاس، راینون کانل و علی رهنما اشاره کرد. و در این زمینه شاید بهترین و جدیدترین منبع، مدخل «علی شریعتی» در «دایرهالمعارف جامعهشناسی دین» (Sage, 2020) نوشته میلاد میلانی باشد.
بنابراین، مسئله نه فقدان تحلیل و امکان نقد شریعتی است و نه ضرورت دفاع بیقیدوشرط از او. موضوع این یادداشت چیز دیگری است: نگاهی به روندهای «دستکاری» رسانهای که از دهه ۱۳۷۰ آغاز شده و در یکی دو سال اخیر، با ورود ایران به بحران جنگ و رویارویی با آمریکا و اسرائیل و بلند شدن سروصداهایی تازه از سوی سلطنتطلبان، ابعاد تازهای پیدا کرده است؛ به صورتی که ما اکنون با نوعی پوپولیسم ضدروشنفکرانه، ضدعدالتخواهانه و ارتجاعی روبهرو هستیم که در آن تأکیدی بسیار سختگیرانه و ستیزهجویانه نسبت به روشنفکران پیش از انقلاب مشاهده میشود؛ گونهای توطئهپنداری خشکمغزانه، جهانسومی و استعمارزده با ادعای یافتن «گناه» و «مسئولیت» روشنفکران در وقوع انقلاب ۱۳۵۷.
بدین ترتیب، شاهد آن بوده و هستیم که برنامههای متعددی در شبکههای مجازی، در قالب «گفتوگو»، به راه افتادهاند که در آنها گروهی از شخصیتهای نهچندان خوشنام همچون همین دو نفر، در کنار افرادی کمابیش گمنام، شروع به بدگویی درباره روشنفکران پیش از انقلاب، اعم از مذهبی و غیرمذهبی، و «رونمایی» بیپایان و تکرار در تکرار از «نقشه شوم پنجاهوهفتی»ها و اتحاد «مارکسیستها» و «مذهبیها»، یا همان «ارتجاع سرخ و سیاه» محمدرضاشاه پیشین، میکنند. در این میان، بحران کنونی وضعیت سختتری به وجود آورده است. جنگ اخیر و حملاتی که به ایران شد و هزاران نفر از هممیهنان ما را به کشتن داد و میلیاردها دلار از اموال عمومی کشور را ویران کرد، و نیز شور و شوق دروغینی که برخی از اهل سلطنت در «دلسوزی» برای میهن، حتی به بهای بمباران آن، از خود نشان میدهند، گویی بهرغم همه سختگیریهای دولت، نمایندگانی هم در داخل کشور دارد که چندان دغدغهای ندارند که حملات بیرونی را در درون و برای انتقام گرفتن از فرهنگ ایران به دلیل سرنوشت شوم شاهان پیشین پهلوی، ادامه دهند. محتوای این برنامهها، که نمونههای متعددی از آنها و با مضامین تکراری و خستهکنندهشان را هر روز میبینیم، به «افشای» چهرههای ارزشمند روشنفکری و فرهنگی اختصاص مییابد: از غلامحسین ساعدی تا احمد شاملو و از رضا براهنی تا عبدالکریم سروش؛ و البته علی شریعتی و محمد مصدق، که پای ثابت حملات این شخصیتها هستند.
نکته قابل توجه در این میان آن است که اکثر این شخصیتها نه قرابتی با یکدیگر دارند و نه زیر سؤال بردن همه آنها از خلال یک منطق انتقادیِ واحد، قابل توجیه و معقول است. روشن است چنین شخصیتهای تاریخی، فرهنگی، ادبی و سیاسی که روزگارهای پرشور و سختی را گذراندهاند، قابل نقد هستند و بدون شک ایرادها و اشتباهات کم و زیادی نیز داشتهاند. هیچکس نه میتواند و نه میخواهد روشنفکران و اهل فرهنگ را از نقد مصون بداند یا برای آنها جایگاهی فراتر از تاریخ و جامعه قائل شود. اما پرسش اساسی آن است که این نقدها را چه کسانی، با کدام ادبیات و کدام بار و پشتوانه سیاسی، اجتماعی و علمی و بهویژه با چه اهداف و در چه مقاطعی انجام میدهند؟ تفاوت بزرگی وجود دارد میان نقدی که بر پایه مشروعیت یک عمر پژوهش، شناخت تاریخی و استدلال صورت بگیرد و حملاتی که پشت به کوه قدرت با هدف تخریب اعتبار سنتهای فکری مختلف و حذف آنها از حافظه جمعی انجام شوند.
پاسخ این پرسشها و کلید راهگشای فهم این مجادلات، البته با اندکی واکاوی در پیشینه سخنگویان این برنامهها، مواضع پیشینشان، مطرح نبودنشان در هیچ زمینه فکری مشخص و خالی بودن کارنامهشان در هر یک از حوزههایی که به آنها وارد میشوند، برای اکثر اهل فکر و اندیشه روشن است.
اما متأسفانه در آشفتهبازاری که امروز در کشورمان شاهدش هستیم و با قدرت گرفتن جریانهای راست افراطی و ناسیونالیسم فاشیستی در جهان، نباید تعجب کرد که این گروههای سلطنتطلب نیز در اینجا ظهور کنند. اما آنچه جای نگرانی دارد این است که ظهور آنها را نمیتوان، برخلاف ادعایی که مطرح میشود، صرفاً با تقاضای پوپولیستی افکار عمومی و مردم، یا ناشی از نابسامانی و سردرگمی، توضیح داد.
هرچند این گرایشها بیتأثیر نبوده و نیستند و جایی که نومیدی، بیثباتی اجتماعی، فروپاشی اقتصادی و اجتماعی رشد کرده باشند بهترین زمینه برای بالا رفتن تمایل به سرابهای پوپولیستی خواهد بود؛ اما میزان سازمانیافتگی و هزینههایی را که در پشتِ تهیه و اجرای این برنامهها و سپس «وایرال» شدن آنها مشاهده میکنیم، نباید صرفاً در این تمایلات پوپولیستی جستوجو کرد. میان تقاضای اجتماعی برای چنین محتواهایی و تولید و سازماندهی هدفمند آنها تفاوت وجود دارد. این دو میتوانند یکدیگر را تقویت کنند، اما الزاماً از یک منطق واحد پیروی نمیکنند.
اینجاست که میتوان، بهمثابه یک فرضیه، نکته دیگری را مطرح کرد: در جنگ میان جناحهایی که در بحران کنونی، با گونهای بیمسئولیتی در برابر خطرات موقعیت خطیر کشور، مشغول رقابت و جنگ با یکدیگر برای تصاحب آیندهای خیالین و انحصاری برای خود هستند، ظاهراً موضوع گذار احتمالی به سلطنت، که دستکم یکی از استراتژیهای مورد حمایت راست افراطی اسرائیل است، هرچه بیشتر جدی شده و در این فرضیه، که البته هنوز باید آن را در حد یک خیالپردازی و نه حتی یک امکان و احتمال در نظر گرفت، توهم این آدمها این است که آینده ایران را قرار است در اختیار جناحهای متمایل به ناسیونالیسم سلطنتخواه، در ائتلاف با راست افراطی و فاسد و تراستهای بزرگ نولیبرال اقتصادی و فناورانه، قرار بدهند.
در چنین تعبیری، تصور بر آن بوده که از هماکنون، باید بیاعتباری و کارا نبودن و «خیانت» و «شیاد»یِ «دموکراسی»، «روشنفکری» و «اهداف انقلابی» را با یک عنوان ساختگی، یعنی «پنجاهوهفتیها»، به کرسی نشاند و زمینه را آماده کرد تا هرگونه وابستگی و علاقه جوانان به پیشینه دموکراتیک یکصد ساله فرهنگ سیاسی و فکری ایران و نقش روشنفکران در آن از میان برود.
برای این کار چه بهتر از آنکه به سراغ نظریهای سادهلوحانه رفت که در اواخر رژیم محمدرضاشاه مطرح شده بود: اتحاد چپ و راست در همدستی با قدرتهای جهانی علیه استقلال و عظمت ایران در آستانه دروازههای تمدن بزرگ! در این روایت، گویی همه نیروهایی که با سلطنت مخالفت کردند، از روشنفکران مذهبی تا چپها و ملیگرایان، نه بر اساس مواضع و اندیشههای متفاوت خود، بلکه بر اساس یک توطئه مشترک عمل کردهاند.
بدین ترتیب، تاریخ پیچیده و متکثر یک جامعه به یک داستان ساده و عامیانه از خیانت و توطئه فروکاسته میشود. شریعتی از این جهت اهمیت خاصی دارد که در نقطه تلاقی چند سنت فکری و سیاسی قرار میگیرد: اسلامگرایی انتقادی، چپگرایی جهانسوم، اسلام سیاسی، ضدیت با استعمار و نقد مناسبات قدرت. به همین دلیل، مصادره یا تخریب او (و نه درک و نقد و واکاویِ اندیشهاش) میتواند برای جریانهای سیاسی مختلف، از اسلامگرایان محافظهکار تا راست افراطی سلطنتخواه، کارکردهای متفاوت و پُرسودی داشته باشد. و این خود یکی از دلایل تبدیل شدن او به موضوعی دائمی در این مجادلات است.
ممکن است گفته شود که پوپولیسم راست با چنین حدی از سادهانگاری هرگز راه به جایی نخواهد برد. اما باید دقت داشته باشیم که هنوز چند سال بیشتر از به قدرت رسیدن دونالد ترامپ در آمریکا نگذشته است. همزمان با او، موج بزرگی از پوپولیسم سیاسی در جهان شکل گرفت و چهرههایی چون میلئی در آرژانتین، اوربان در مجارستان، ملونی در ایتالیا و مودی در هند، در رأس دولتها یا قدرت سیاسی قرار گرفتند و سیاستهای ضدفرهنگی و اقتدارگرایانه خود را پیش بردند.
در چنین شرایط مسمومی از ضدلیبرالیسم سیاسی، و در پی یورش گسترده الیگارشیهای فناورانه و ضددموکراتیک، شاهد وقوع دو جنگ بزرگ در اروپا و خاورمیانه بودیم و ژئوپلیتیک جهان ضربات سنگینی در جهت تخریب دستاوردهای دموکراتیک دولتهای رفاه و رشد دموکراسی در جهان خورد.
از همین رو، و همانطور که پیش از این نیز بارها به موضوع اشاره کردهایم، ظهور موج جدید راست افراطی ناسیونالیستی و نولیبرالی در ایران را نباید دور از انتظار دانست. شاید تنها جنبه تازه این جریان، فرصتطلبی خاص آن باشد: اینکه همه دشمنان تاریخی خود، یعنی روشنفکران مستقل مذهبی، سکولار و ملیگرا را به شکلی تصنعی در کنار یکدیگر قرار میدهد و خود، رؤیای سالهای «طلایی» رژیم گذشته را در قالب آیندهای خیالین به کمتجربهترین و خوشباورترین آدمها در کشور ما میفروشد. در این روایت، نه فقط تاریخ واقعی روشنفکری ایران، بلکه خودِ امکان اندیشیدن مستقل و انتقادی نیز باید بیاعتبار شود.
و اسباب تأسف است که بیکفایتی دستاندرکاران و مسئولانی که باید در چنین موقعیتهای سختی، نقش محافظتکنندهای برای مردم میداشتند و با کاهش فشار بر آنها و گشودن فضای سیاسی و کاهش فساد سیستمیک، آنها را نسبت به آینده امیدوار میکردند، دقیقاً در جهتی معکوس عمل کردهاند. آنها با همین رفتار، به نولیبرالهای راست افراطی میدان هرچه بزرگتری دادند تا از تریبونهای رسمی و نیمهرسمی به دشنام دادن و پروندهسازی برای اهل فرهنگ و اندیشه بپردازند و به شخصیتهایی چون همان «اقتصاددان» اینترنتی امکان میدهند که چنین بیپروا به آبرو و خاطره جمعی روشنفکری ایران بتازند.
در نهایت، آنچه در این میان در معرض تهدید قرار دارد، صرفاً اعتبار چند شخصیت تاریخی یا حتی یک نسل از روشنفکران ایرانی نیست؛ مسئله، تخریب امکان تداوم یک حافظه تاریخی انتقادی و متکثر است. حافظهای که در آن بتوان مصدق، شریعتی، ساعدی، شاملو، براهنی و دیگران را با همه تفاوتها، تناقضها، محدودیتها و خطاهایشان شناخت، نقد کرد و دربارهشان اندیشید، بیآنکه ناچار باشیم همه را در یک روایت توطئهآمیز و یکسان از تاریخ جای دهیم. درست همین امکان است که راست افراطی از آن هراس دارد: وجود گذشتهای که نمیتواند آن را به مالکیت انحصاری خود درآورد و نسلی که اگر به آن گذشته دسترسی داشته باشد، لزوماً آیندهای را که برایش طراحی کردهاند نخواهد پذیرفت. مشکل راست افراطی با روشنفکران پیش از انقلاب، در واقع، مشکل با گذشته نیست؛ مشکل با آیندهای است که هنوز امکان دارد از دل آن گذشته، به شکلی متفاوت و مستقل ساخته شود. مشکلی که همچنان حلناشدنی باقی خواهد ماند.