رقابت هوش مصنوعی آمریکا و چین؛ برنده واقعی کدام کشور است؟
برخلاف تصور رایج درباره برتری چین در کاربردیسازی هوش مصنوعی، آمریکا به دلیل زیرساختهای دیجیتال پیشرفتهتر، گسترش رایانش ابری، پیوند مؤثر دانشگاه و صنعت و ظرفیت بالاتر مراکز داده، در ادغام این فناوری با اقتصاد مزیت دارد. در مقابل، ضعف زیرساختها، محدودیت تجاریسازی پژوهشها و اقتصاد متمرکز چین، مانع گسترش فراگیر هوش مصنوعی در بنگاهها و بخشهای مختلف اقتصادی این کشور شده است.
به گزارش اینتیتر به نقل از نشریه فارن افرز، جفری دینگ، استادیار علوم سیاسی در دانشگاه جورج واشینگتن
به نقل از نشریه فارن افرز، در ارزیابیهای رایج از رقابت فناورانه آمریکا و چین، معمولاً این تصور وجود دارد که واشنگتن در توسعه مدلهای پیشرفته هوش مصنوعی پیشتاز است، اما پکن در تبدیل این فناوری به کاربردهای عملی و گسترش آن در بخشهای مختلف اقتصاد عملکرد بهتری دارد.
بر اساس این روایت، چین توانسته است نوآوریهای فناورانه را با سرعت بیشتری به صنایع، خدمات عمومی و ساختارهای اقتصادی خود منتقل کند.
با این حال، بررسی زیرساختهای دیجیتال، سازوکارهای انتقال فناوری و ساختار اقتصادی دو کشور نشان میدهد این برداشت با واقعیت فاصله دارد و آمریکا در گسترش هوش مصنوعی در اقتصاد، مزیت قابلتوجهی دارد.
انتشار مدل هوش مصنوعی دیپسیک در اوایل سال ۲۰۲۵ و استقبال گسترده از آن، این تصور را تقویت کرد که چین در مرحله کاربردیسازی هوش مصنوعی از آمریکا پیشی گرفته است.
گزارشهایی درباره استفاده گسترده از این مدل در شرکتهای دولتی، بیمارستانها و نهادهای محلی چین منتشر شد؛ اما ارزیابیهای بعدی نشان داد این پذیرش در بسیاری از موارد محدود، سطحی و کند بوده است.
استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی روی تجهیزات سختافزاری مجزا و بدون ادغام عمیق با سامانههای نرمافزاری موجود، مانع بهرهبرداری گسترده از ظرفیت این فناوری شده است.
همین الگو درباره عامل هوش مصنوعی «اوپنکلاو» نیز تکرار شد. این ابزار در ژانویه ۲۰۲۶ بهعنوان نشانهای از توان چین در گسترش هوش مصنوعی مورد توجه قرار گرفت، اما آسیبپذیریهای امنیتی و ناکارآمدیهای فنی، دامنه پذیرش پایدار آن را محدود کرد.
شکاف زیرساختی؛ مانع اصلی گسترش هوش مصنوعی در چین
یکی از مهمترین دلایل برتری آمریکا، سطح بالاتر دیجیتالیشدن اقتصاد و گسترش خدمات نرمافزاری در این کشور است.
شرکتهای آمریکایی بهطور متوسط بیش از دو برابر شرکتهای چینی از خدمات رایانش ابری استفاده میکنند و بازار نرمافزارهای سازمانی آمریکا، شامل ابزارهای مدیریت ارتباط با مشتری و تحلیل اطلاعات تجاری، حدود ده برابر بزرگتر از بازار چین است.
این تفاوت در بخشهایی مانند بهداشت و درمان آشکارتر است. بسیاری از بیمارستانهای کوچک و مناطق روستایی چین هنوز از زیرساختهای اطلاعاتی مناسب برای جمعآوری و مدیریت دادههای بیماران برخوردار نیستند.
در برخی مراکز، اطلاعات پزشکی همچنان بهصورت کاغذی ثبت میشود و در مواردی نیز سوابق دیجیتال ناقص یا فاقد استانداردهای یکسان هستند.
در مقابل، حدود ۹۵ درصد پزشکان آمریکایی از سامانههای الکترونیکی ثبت سوابق پزشکی استفاده میکنند. این زیرساخت به بیمارستانهای آمریکا اجازه داده است ابزارهای هوش مصنوعی را برای پیشنهاد روشهای درمان، پیشبینی خطرات پزشکی و تسهیل امور اداری و مالی با سهولت بیشتری به کار بگیرند.
پیوند دانشگاه و صنعت؛ مزیت ساختاری آمریکا
عامل مهم دیگر، ارتباط میان دانشگاهها، مراکز پژوهشی و شرکتهای تجاری است.
گسترش فناوریهای جدید تنها به تولید دانش وابسته نیست؛ بلکه به سازوکارهایی نیاز دارد که دستاوردهای علمی را به محصولات و خدمات قابلاستفاده در اقتصاد تبدیل کنند.
آمریکا در این زمینه فاصله قابلتوجهی با چین دارد. بین سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹، پژوهشگران آمریکایی بیش از دو برابر همتایان چینی خود مقالات مشترک در حوزه هوش مصنوعی منتشر کردند؛ مقالاتی که دستکم یک پژوهشگر دانشگاهی و یک محقق صنعتی در نگارش آنها مشارکت داشتهاند.
این شکاف در علوم زیستی و طبیعی نیز مشاهده میشود.
یکی از دلایل این تفاوت، سازوکارهای حقوقی و اقتصادی متفاوت دو کشور است. قانون «بِی-دول» آمریکا در سال ۱۹۸۰ با ایجاد مشوقهای مالکیت فکری و تسهیل تجاریسازی اختراعات دانشگاهی، زمینه همکاری گستردهتر میان دانشگاهها و بخش خصوصی را فراهم کرد.
در چین، ضعف حمایت از حقوق مالکیت فکری و نگرانی دانشگاهها از ازدستدادن مالکیت دستاوردهای پژوهشی، شکلگیری چنین همکاریهایی را دشوارتر کرده است.
اگرچه چین از نظر تعداد فارغالتحصیلان رشتههای علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات ظرفیت انسانی گستردهای دارد، اما کیفیت آموزش و ارتباط آن با نیازهای عملی بازار نیز اهمیت تعیینکنندهای دارد.
طبق دادههای ارائهشده در این تحلیل، چین در سال ۲۰۲۲ حدود ۵۰ هزار مدرک دکتری در این رشتهها اعطا کرد، در حالی که این رقم در آمریکا حدود ۳۴ هزار مورد بود.
با این حال، در سالهای تحصیلی ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، تنها ۳۸ دانشگاه چینی دستکم یک پژوهشگر دارای مقاله در کنفرانسهای معتبر هوش مصنوعی داشتند؛ این تعداد در آمریکا به ۱۵۰ دانشگاه میرسید.
اقتصاد متمرکز؛ محدودیت برنامهریزی دولتی
سیاست صنعتی متمرکز چین نیز بهجای تسریع همهجانبه گسترش هوش مصنوعی، در برخی موارد به مانعی برای آن تبدیل شده است.
برنامه «هوش مصنوعی بهعلاوه» که پکن در سال ۲۰۲۵ تدوین کرد، اهدافی برای گسترش این فناوری در بخشهای مختلف اقتصاد طی یک دهه آینده تعیین کرده است.
با این حال، تعیین اهداف از سوی دولت مرکزی لزوماً به معنای پذیرش مؤثر فناوری در بنگاههای اقتصادی نیست.
در اقتصادی که دولت در تخصیص منابع نقش گستردهای دارد، حمایت از شرکتهای دولتی و انتخاب بنگاههای برگزیده ملی ممکن است فناوریهای ناکارآمد را زنده نگه دارد؛ فناوریهایی که در یک محیط رقابتی احتمالاً کنار گذاشته میشدند.
از سوی دیگر، تمرکز منابع بر اولویتهای از پیش تعیینشده، انعطافپذیری لازم برای واکنش به تحولات سریع فناوری را کاهش میدهد.
چرا تصور برتری چین همچنان پابرجاست؟
یکی از دلایل تداوم این برداشت، تمرکز رسانهها و تحلیلگران بر شرکتهای پیشرو مانند بایتدنس و دیپسیک و شهرهایی نظیر پکن، شانگهای، هانگژو و شنژن است.
در حالی که معیار واقعی گسترش هوش مصنوعی، میزان استفاده از آن در شرکتهای متوسط و کوچک، شهرهای کوچک و استانهای دورافتاده است؛ مناطقی که در آنها پذیرش این فناوری همچنان محدود باقی مانده است.
همچنین موفقیت چین در توسعه زیرساختهایی مانند شبکه راهآهن سریعالسیر، که طول آن به بیش از ۳۰ هزار مایل رسیده، نباید با توانایی گسترش فناوریهایی مانند هوش مصنوعی یکسان تلقی شود.
توسعه زیرساختهای فیزیکی بزرگ را میتوان با فرمان و سرمایهگذاری دولتی پیش برد، اما پذیرش هوش مصنوعی در هزاران بنگاه کوچک و متوسط به توجیه اقتصادی، نیروی انسانی ماهر و زیرساخت دیجیتال مناسب نیاز دارد.
در حوزه مراکز داده نیز آمریکا با برخورداری از ظرفیتی حدود ده برابر چین، همچنان برتری چشمگیری دارد؛ حتی برخی مراکز داده ساختهشده در چین به دلیل تقاضای ضعیف برای خدمات هوش مصنوعی بدون استفاده باقی ماندهاند.
در نهایت، رقابت هوش مصنوعی تنها به ساخت مدلهای پیشرفته یا تولید ابزارهای جدید محدود نمیشود؛ توانایی ادغام این فناوری در فعالیت روزمره بنگاهها و بخشهای مختلف اقتصاد، معیار مهمتری برای سنجش موفقیت است.
چین در توسعه فناوریهای پیشرفته دستاوردهای چشمگیری داشته، اما محدودیتهای ساختاری در زیرساختهای دیجیتال، انتقال فناوری و نظام اقتصادی متمرکز، مانع از آن شده است که این پیشرفتها با همان سرعت در سراسر اقتصاد گسترش یابند.
در مقابل، ساختار غیرمتمرکزتر اقتصاد آمریکا و پیوند عمیقتر میان دانشگاه و صنعت، مزیتی پایدار برای واشنگتن ایجاد کرده است؛ مزیتی که میتواند در سالهای آینده جایگاه آمریکا را در رقابت جهانی هوش مصنوعی تقویت کند.