روز بعد از آمریکا در عراق؛ دست بالاتر در بغداد از آنِ کیست؟

به گزارش اینتیتر، صبح چهارشنبه، خیابان‌های بغداد و نجف بیشتر شبیه پایان یک جنگ بود تا آغاز یک آزمون تازه.خودروهای نیروهای امنیتی عراق در خیابان‌ها حرکت می‌کردند و خروج آخرین نیروهای آمریکایی، پس از ۲۳ سال حضور نظامی، جشن گرفته می‌شد. آخرین نیروها عمدتاً از پایگاه اربیل خارج شده بودند؛ جایی که تا واپسین مرحله یکی از مراکز حضور ائتلاف در عراق باقی مانده بود.

احمد صلاح، شهروند ۷۰ ساله بغداد، به رویترز گفت خروج نیروهای آمریکایی قلبش را از شادی پر کرده و در این سن احساس می‌کند دوباره متولد شده است. اما ادامه حرفش شاید بیشتر از خود جشن درباره عراق روز بعد می‌گفت: حالا وقت آن است که گروه‌های مسلح نیز سلاح‌هایشان را تحویل دهند و دولت مسئول حفاظت از زمین، آسمان و آب‌های عراق باشد.

همه اما به این اندازه آسوده نبودند.عادل سلمان، معلم ۴۵ ساله زبان انگلیسی، گفت عراقی‌ها نباید برای جشن گرفتن عجله کنند. گروه‌های مسلح هنوز بیرون از کنترل دولت فعالیت می‌کنند و داعش هم کاملاً ناپدید نشده است. از نگاه او، داوری درباره تصمیم امروز نه در خیابان‌های جشن‌گرفته بغداد، بلکه در سال‌های آینده انجام خواهد شد؛ اگر امنیت عراق دوام بیاورد.

این دو تصویر شاید خلاصه وضعیت عراق در نخستین روز بدون نیروی آمریکایی باشد: احساس بازیابی حاکمیت در یک سو و تردید درباره آنچه پس از رفتن آنها باقی می‌ماند، در سوی دیگر.

برای عراق، این اولین تجربه چنین لحظه‌ای نیست.نیروهای آمریکایی که در سال ۲۰۰۳ برای سرنگونی صدام حسین وارد عراق شده بودند، در پایان سال ۲۰۱۱ این کشور را ترک کردند. کمتر از سه سال بعد، داعش موصل را تصرف کرد و بخش بزرگی از عراق را زیر سلطه خود برد. نیروهای ارتش عراق در برابر پیشروی داعش در موصل فروپاشیدند و آمریکا این بار برای کمک به بغداد در جنگ با این گروه بازگشت.

شرایط امروز البته با سال ۲۰۱۴ یکی نیست. داعش دیگر بر شهرهای بزرگ عراق حکومت نمی‌کند و نیروهای امنیتی این کشور نیز تجربه بیش از یک دهه جنگ با این گروه را پشت سر گذاشته‌اند.

اما شکست خلافت داعش با ناپدیدشدن آن یک معنا ندارد.شبکه سلول‌های خفته این گروه همچنان باقی است و نیروهای آمریکایی طی سال‌های گذشته بخشی از اطلاعات، شناسایی و پشتیبانی مورد نیاز عملیات علیه آن را فراهم می‌کردند. محمد الجبوری، ژنرال بازنشسته ارتش عراق که در جنگ با داعش فرمانده یک تیپ بوده، سؤال اصلی مرحله تازه را این می‌داند که آیا نهادهای امنیتی عراق برای دوران پس از ائتلاف یک برنامه جایگزین عملی آماده کرده‌اند یا نه.

دولت عراق می‌گوید آماده است.علی فالح الزیدی، نخست‌وزیر عراق، پایان مأموریت ائتلاف را نه پایان مبارزه با تروریسم، بلکه انتقال کشور به مرحله‌ای توصیف کرده که عراق مسئولیت کامل امنیت و ثبات خود را بر عهده می‌گیرد.اما داعش تنها آزمون دولت نیست.

در بغداد، جشن خروج فقط جشن پایان حضور یک نیروی خارجی نبود. برای گروه‌های نزدیک به جمهوری اسلامی که سال‌ها خواهان خروج نیروهای آمریکایی بودند، ۳۰ سپتامبر معنای دیگری هم داشت.

صدها نفر از هواداران این گروه‌ها در بغداد خروج را جشن گرفتند. تهران نیز این اتفاق را یک دستاورد برای نیروهای همسو با خود در منطقه می‌بیند. همین مسئله این تصور را ایجاد کرده که با حذف حضور نظامی آمریکا، گروه‌های نزدیک به ایران ممکن است فضای بیشتری برای افزایش نفوذ سیاسی و امنیتی خود در عراق پیدا کنند.

احمد یونس، تحلیلگر سیاسی در بغداد، به رویترز گفته است نبود حضور نظامی غرب می‌تواند این گروه‌ها را برای گسترش نقش خود در سیاست‌گذاری و تثبیت حضورشان در نهادهای کلیدی عراق جسورتر کند.

اما درست در همین نقطه، بخش دوم داستان آغاز می‌شود.آخرین نیروهای آمریکایی زمانی عراق را ترک کرده‌اند که بغداد می‌خواهد مسئله دیگری را هم تعیین تکلیف کند: سلاح‌هایی که خارج از کنترل کامل دولت قرار دارند.برخی از همان گروه‌هایی که خروج آمریکا را جشن گرفته‌اند، اکنون با پرسش تازه‌ای روبه‌رو هستند. وقتی نیروی خارجی رفته است، استدلال حفظ یک نیروی مسلح مستقل چگونه تغییر خواهد کرد؟

قرار بود ۳۰ سپتامبر فقط موعد خروج نیروهای آمریکایی نباشد.دولت عراق پیش‌تر برنامه‌ای برای قرار گرفتن سلاح گروه‌های مسلح زیر اقتدار دولت دنبال می‌کرد. خروج نیروهای خارجی می‌توانست همزمان فرصتی برای حرکت به سوی تمرکز بیشتر قدرت نظامی در دست حکومت باشد.

نیمه اول این مسیر اکنون انجام شده است. نیمه دوم هنوز باقی مانده.بغداد برای تعیین تکلیف سلاح گروه‌های مسلح تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷، برابر با ۹ تیر ۱۴۰۶ فرصت تعیین کرده است. برخی گروه‌ها برای قرار گرفتن سلاح خود زیر اقتدار دولت اعلام آمادگی کرده‌اند و برخی دیگر همچنان در برابر خلع سلاح مقاومت می‌کنند.

این موعد شاید مهم‌تر از جشن‌های ۳۰ سپتامبر باشد.گروه‌های مسلح نزدیک به ایران سال‌ها حضور نیروهای آمریکایی را یکی از دلایل حفظ توان نظامی مستقل خود عنوان می‌کردند. اکنون آخرین نیروهای آمریکایی رفته‌اند و یکی از عناصر اصلی آن معادله تغییر کرده است.

به این ترتیب، خروج آمریکا الزاماً به معنای انتقال ساده موازنه قدرت به گروه‌های نزدیک به ایران نیست. آزمون اصلی می‌تواند این باشد که آیا دولت عراق قادر است فضایی را که با رفتن نیروی خارجی باز شده، با اقتدار نهادهای خودش پر کند یا بازیگران دیگر زودتر این خلأ را پر خواهند کرد.

برای فهم اهمیت این مسئله کافی است دوباره به حرف احمد صلاح در خیابان‌های بغداد برگردیم. او همزمان دو خواسته داشت: آمریکایی‌ها بروند و دولت تنها قدرت مسئول امنیت کشور باشد.خواسته اول محقق شده است. دومی هنوز نه.

با این همه، خروج نیروهای نظامی به معنای پایان حضور آمریکا در معادلات عراق نیست.واشنگتن اعلام کرده با پایان مأموریت ائتلاف، آموزش هدفمند و حمایت اطلاعاتی از شرکای عراقی ادامه خواهد یافت. رابطه امنیتی دو کشور در نتیجه قرار نیست متوقف شود؛ شکل آن از حضور مستقیم نیروی نظامی به همکاری دوجانبه تغییر می‌کند.

اما شاید روشن‌ترین نشانه باقی ماندن قدرت آمریکا را نه در یک پایگاه نظامی، بلکه هزاران کیلومتر دورتر از بغداد بتوان دید: نیویورک.

درآمدهای نفتی عراق همچنان در حساب بانک مرکزی این کشور نزد فدرال رزرو نیویورک نگهداری می‌شود؛ سازوکاری که ریشه آن به سال‌های پس از حمله ۲۰۰۳ بازمی‌گردد.

اهمیت این اتصال با یک عدد روشن می‌شود: نفت حدود ۹۰ درصد درآمد بودجه دولت عراق را تأمین می‌کند.

این سازوکار برای بغداد فقط محدودیت نیست. مقام‌های عراقی به رویترز گفته‌اند نگهداری درآمدهای نفتی در این ساختار به محافظت از منابع کشور، ثبات مالی، دسترسی به دلار مورد نیاز تجارت و اعتماد بین‌المللی به اقتصاد عراق کمک کرده است.اما همین اتصال یک سوی دیگر هم دارد: اهرمی که واشنگتن همچنان در اختیار دارد.

در همین نقطه، داستان اقتصاد عراق دوباره به ایران می‌رسد.عراق در سال‌های گذشته یکی از مهم‌ترین شرکای اقتصادی ایران بوده و همزمان توانسته روابط گسترده‌ای با واشنگتن حفظ کند. این موقعیت تا زمانی آسان‌تر بود که بغداد می‌توانست میان دو رابطه حرکت کند؛ اما تشدید فشار مالی آمریکا بر ایران، فضای مانور را محدودتر کرده است.

واشنگتن پیش‌تر تعدادی از بانک‌ها و افراد عراقی را به اتهام پول‌شویی یا انتقال منابع مالی برای ایران تحریم کرده است. محدودیت‌های اعمال‌شده بر عرضه دلار نیز در داخل عراق بازار موازی ارز ایجاد کرده و فاصله‌ای میان نرخ رسمی و بازار غیررسمی به وجود آورده است.

فشار آمریکا در نهایت به یکی از مهم‌ترین سازوکارهای بازار ارز عراق نیز رسید. بانک مرکزی این کشور از ابتدای سال ۲۰۲۵ سیستم قدیمی حراج دلار را کنار گذاشت؛ اقدامی که در چارچوب اصلاح نظام انتقال ارز و مقابله با رسیدن دلار به طرف‌های تحریم‌شده، به‌ویژه ایران، انجام شد.

این وضعیت برای بغداد یک مسئله صرفاً بانکی نیست.هرچه کنترل بر جریان دلار و فعالیت بانک‌های عراقی سخت‌تر شود، همکاری اقتصادی با ایران نیز ناچار است از مسیر محدودتری عبور کند. دولت عراق در نتیجه باید میان دو نیاز حرکت کند: حفظ تجارت با همسایه‌ای که یکی از شرکای مهم اقتصادی آن است و حفظ دسترسی به نظام دلاری که بخش بزرگی از تجارت و اقتصاد عراق به آن متصل مانده است. شاید همین‌جا تصویر روز بعد از خروج آمریکا کامل‌تر شود.

در زمین امنیت، برخی گروه‌های نزدیک به ایران رفتن نیروهای آمریکایی را فرصتی برای افزایش نفوذ خود می‌بینند؛ اما بغداد می‌خواهد تا ۹ تیر سال آینده سلاح‌های خارج از کنترل دولت را تعیین تکلیف کند.

در اقتصاد، وضعیت تقریباً معکوس است. آمریکا سربازانش را برده، اما یکی از مهم‌ترین اهرم‌هایش باقی مانده است؛ نظام مالی‌ای که درآمد نفت عراق از آن عبور می‌کند و واشنگتن می‌تواند از طریق آن بر مسیر رسیدن دلار به ایران فشار وارد کند.

پس عراق بعد از آمریکا لزوماً داستان رفتن یک قدرت و جایگزین‌شدن آن با قدرت دیگری نیست.

تهران روابط سیاسی، اقتصادی و پیوندهای خود با بازیگران عراقی را حفظ کرده است. واشنگتن نیز بدون حضور نظامی مستقیم، همچنان از روابط امنیتی، نظام مالی و اهرم دلار برخوردار است. میان این دو، بغداد می‌خواهد کاری را انجام دهد که شاید از خروج سربازان خارجی دشوارتر باشد: تبدیل‌شدن به بازیگری که خودش درباره امنیت و روابط اقتصادی‌اش تصمیم می‌گیرد.برای نخستین آزمون، تقویم از همین حالا یک تاریخ دارد: ۹ تیر ۱۴۰۶.

تا آن روز، بغداد می‌خواهد کاری را تمام کند که در روز خروج آمریکایی‌ها ناتمام ماند؛ قرار دادن سلاح‌های خارج از کنترل دولت زیر اقتدار حکومت.برای آزمون دوم اما تاریخی روی تقویم نیست. هر روزی که دلارهای نفت عراق از نیویورک عبور می‌کنند و تجارت با ایران باید از شبکه سخت‌گیرانه‌تر مالی عبور کند، این موازنه دوباره آزموده خواهد شد.

آخرین سرباز آمریکایی از عراق رفته است. اما رقابتی که سال‌ها بخشی از آن در پایگاه‌ها و میدان‌های عراق دیده می‌شد، ممکن است از این پس بیشتر در بانک‌ها، مرزهای تجاری و اتاق‌های تصمیم‌گیری بغداد دیده شود.