تکذیب حرکت نفتکشها نشانه عقلانیت بهموقع بود | نباید کشور را درگیر خسارات جبرانناپذیر کنیم | همیشه لازم نیست برای نشان دادن توانایی وارد پرهزینهترین مسیر شد
یک تحلیلگر مسائل بینالملل، توقف حرکت احتمالی نفتکشهای ایرانی یا تکذیب خبر آن را اقدامی معقول و نشانه «عقلانیت بهموقع» در راستای حفظ منافع ملی دانست. به گفته او برجسته شدن رسانهای این موضوع و مطرح شدن احتمال واکنش نظامی، میتوانست یک حرکت دریایی را به «دامی» برای تشدید تنش و درگیری گسترده تبدیل کند؛ رخدادی که نهتنها هزینههای جبرانناپذیری برای کشور به همراه داشت، بلکه با ایجاد اختلال در بازار انرژی، منافع اقتصادی کشورهای منطقه را نیز تحت تأثیر قرار میداد.
به گزارش اینتیتر به نقل از فرارو، در پی انتشار اخباری درباره حرکت نفتکشهای ایرانی با هدف عبور از محدودیتهای دریایی و شکستن محاصره، این موضوع به یکی از محورهای بحث رسانهای تبدیل شد؛ اخباری که در نهایت تکذیب شد. انتشار گسترده این گزارشها و همزمان مطرح شدن احتمال حمله به نفتکشها و پاسخ متقابل ایران، نگرانیهایی درباره پیامدهای احتمالی چنین اقدامی ایجاد کرد.
فریدون مجلسی، دیپلمات پیشین و تحلیلگر مسائل بینالملل، معتقد است توقف این حرکت یا تکذیب خبر آن را باید اقدامی سنجیده و مبتنی بر عقلانیت دانست؛ زیرا ورود به چنین مسیری میتوانست کشور را در موقعیتی پرهزینه قرار دهد و بهانهای برای تشدید درگیری فراهم کند. او تأکید میکند که هرگونه اقدام در شرایط پرتنش کنونی باید با آگاهی از پیامدها و در نظر گرفتن منافع ملی انجام شود و نباید با تصمیمی شتابزده، خساراتی جبرانناپذیر به کشور تحمیل کرد.
انتشار و سپس تکذیب خبر حرکت نفتکشهای ایرانی برای شکستن محاصره را باید چهطور ارزیابی کرد؟
فریدون مجلسی: توقف حرکت نفتکشها یا تکذیب خبر حرکت آنها، در هر صورت،مسئله مهمی بود؛ چراکه اگر چنین حرکتی انجام میشد، میتوانست پیامدهای سنگینی به دنبال داشته باشد. مسئله فقط عبور چند نفتکش از یک مسیر دریایی نبود، بلکه با توجه به شرایط سیاسی و نظامی منطقه، چنین اقدامی میتوانست به موضوعی فراتر از یک حرکت تجاری تبدیل شود. بهخصوص آنکه برخی رسانهها، از جمله کیهان، درباره این موضوع اطلاعرسانی کرده و بر این نکته تأکید داشتند که اگر به این نفتکشها حمله شود، ایران حملات گستردهای را در پاسخ انجام خواهد داد.
وقتی چنین مواضعی در فضای رسانهای مطرح میشود، دیگر نمیتوان انتظار داشت که طرف مقابل صرفاً با یک موضوع عادی و تجاری مواجه شود. در واقع، با برجسته شدن موضوع و مطرح شدن احتمال واکنش نظامی، حساسیتها افزایش پیدا میکند و هر اتفاقی در مسیر حرکت این نفتکشها میتواند به بحرانی بزرگتر تبدیل شود. به همین دلیل معتقدم انجام ندادن چنین حرکتی یا جلوگیری از شکلگیری آن، تصمیمی معقول بود. اگر این اتفاق رخ میداد، احتمال داشت کشور در موقعیتی قرار بگیرد که خروج از آن بهسادگی امکانپذیر نباشد.
معتقدید انتشار اطلاعات پراکنده از حرکت نفتکش ها خطرناک بود؟
فریدون مجلسی: بله، دقیقاً. نکته جالب این بود که در کنار انتشار اخبار مربوط به حرکت نفتکشها، گفته میشد مقصد آنها چین است. وقتی مقصد این نفتکشها مطرح میشود و همزمان درباره واکنش احتمالی ایران به هرگونه حمله صحبت میشود، موضوع ابعاد حساستری پیدا میکند. در چنین شرایطی، دیگر فقط با یک حرکت در حوزه حملونقل دریایی روبهرو نیستیم؛ بلکه مجموعهای از پیامها، مواضع و انتظارات سیاسی و نظامی شکل میگیرد که میتواند طرف مقابل را نیز به واکنش وادار کند.
ممکن است حرکتی که در ابتدا با هدف نشان دادن توانایی یا اراده انجام میشود، در عمل به نقطهای برای تقابل تبدیل شود. در چنین وضعیتی، اگر طرف مقابل تصمیم بگیرد واکنش نشان دهد، دیگر نمیتوان با اطمینان گفت که ماجرا در همان سطح باقی میماند. به همین دلیل، نباید صرفاً به جنبه نمادین یا تبلیغاتی یک اقدام توجه کرد؛ مهمتر از آن، باید دید در صورت وقوع واکنش متقابل، چه هزینههایی متوجه کشور خواهد شد.
چنین اقدامی چه هزینه ای دارد؟
فریدون مجلسی: به نظر من، تحقق این اقدام میتوانست به یک دام تبدیل شود؛ دامی که در نهایت دود آن به چشم خود ما میرفت. نباید تصور کنیم هر حرکتی که با هدف نشان دادن قدرت یا شکستن یک محدودیت انجام میشود، الزاماً به نتیجه مطلوب میرسد. ممکن است طرف مقابل از همان حرکت برای ایجاد یک موقعیت تازه و تشدید فشار استفاده کند. در آن صورت، ما با وضعیتی روبهرو میشدیم که نهتنها امکان بهرهبرداری از نتیجه مورد انتظار وجود نداشت، بلکه احتمال داشت هزینههای بیشتری نیز به کشور تحمیل شود.
بهخصوص اینکه نمیتوان انتظار داشت طرف مقابل در چنین شرایطی با مسالمت و انعطاف با این اقدام برخورد کند. وقتی موضوع در سطح رسانهای و سیاسی تا این اندازه برجسته شده و احتمال برخورد نظامی نیز مطرح است، باید احتمال واکنش جدی را در نظر گرفت. در چنین وضعیتی، اگر اقدامی انجام شود و طرف مقابل آن را بهانهای برای برخورد قرار دهد، دیگر نمیتوان بهسادگی شرایط را به نقطه پیشین بازگرداند. بنابراین، باید از خود پرسید دستاورد احتمالی چنین حرکتی چیست و در مقابل، چه خطرهایی ممکن است ایجاد کند.
اگر این سناریو حقیقت داشت و موفقیت آمیز بود چطور؟ آیا این احتمال وجود نداشت که شکستن محاصره آمریکا را عقب براند؟
فریدو مجلسی: مگر نه اینکه اکنون نیز نفتکشهای ما در نقاط مختلف توقیف شدهاند؟ همین موضوع نشان میدهد که مسئله صرفاً به حرکت دادن چند نفتکش و عبور آنها از یک مسیر محدود نمیشود. وقتی پیش از این نیز چنین محدودیتهایی وجود داشته و نفتکشهای ایرانی با مشکلاتی مواجه شدهاند، باید درباره امکان موفقیت یک پروژه مشابه با احتیاط بیشتری قضاوت کرد. نمیتوان صرفاً با اعلام یک حرکت یا انجام اقدامی نمادین، تصور کرد که همه موانع برطرف میشود و نتیجه مورد نظر به دست میآید.
اگر قرار است اقدامی انجام دهیم، باید در کمال آگاهی و هوشیاری باشد. باید از قبل بدانیم چه هدفی را دنبال میکنیم، چه موانعی پیش روی ما قرار دارد و در صورت واکنش طرف مقابل، چه پیامدهایی ممکن است ایجاد شود. اقدام کردن بهخودیخود نشانه موفقیت یا قدرت نیست؛ مهم این است که آن اقدام چه نتیجهای برای منافع کشور به همراه دارد. اگر نتیجه یک حرکت از پیش قابل پیشبینی باشد و احتمال خسارت آن بیشتر از دستاوردش باشد، اصرار بر انجام آن تصمیم عاقلانهای نخواهد بود.
پس شما تکذیب این خبر را موضوعی در جهت حفظ منافع کشور ارزیابی میکنید؟
فریدون مجلسی: بله، اتفاقاً این تکذیب را میتوان نشانه عقلانیت بهموقع دانست؛ عقلانیتی که به منافع کشور فکر میکند و اجازه نمیدهد گرهای را که با دست باز میشود، با دندان باز کنیم. ما نباید به شکلی رفتار کنیم که برای اثبات یک موضع یا نشان دادن اراده خود، کشور را در معرض خساراتی قرار دهیم که جبران آنها ممکن نباشد. در سیاست و روابط بینالملل، همیشه لازم نیست برای نشان دادن توانایی، وارد پرهزینهترین مسیر ممکن شد. گاهی تشخیص درست موقعیت و پرهیز از اقدامی که میتواند بحران را تشدید کند، خود یک تصمیم مهم و مسئولانه است.
باید میان اقدامی که واقعاً به تأمین منافع ملی کمک میکند و حرکتی که صرفاً ممکن است در ظاهر نشانهای از قدرت تلقی شود، تفاوت قائل شد. اگر یک اقدام در نهایت به درگیری گستردهتر منجر شود و هزینههای آن متوجه مردم و اقتصاد کشور شود، نمیتوان آن را صرفاً به دلیل هدف اولیهاش تصمیمی موفق دانست. آنچه اهمیت دارد نتیجه نهایی و پیامدهای واقعی تصمیم است. به همین دلیل، من معتقدم نباید کشور را وارد موقعیتی کنیم که خروج از آن دشوار باشد و خساراتی به بار بیاورد که امکان جبران آنها وجود نداشته باشد.
این پیامدها فقط به روابط ایران و طرف مقابل محدود میشود یا میتواند اقتصاد منطقه و بازار انرژی را نیز تحت تأثیر قرار دهد؟
فریدون مجلسی: قطعاً موضوع محدود به ایران و طرف مقابل نیست. هر نوع اختلال در بازار انرژی میتواند کشورهای بسیاری را درگیر کند. انرژی مسئلهای نیست که آثار اختلال در آن فقط در محدوده یک کشور باقی بماند؛ بازارهای مختلف و منافع اقتصادی کشورهای گوناگون به آن وابسته است. بنابراین، هرگونه تنش گستردهای که بر جریان انرژی اثر بگذارد، میتواند پیامدهایی فراتر از محدوده جغرافیایی محل درگیری ایجاد کند.
به همین دلیل است که کشورهای منطقه نیز ترجیح میدهند به دلیل منافع خودشان، جنگ گستردهای شکل نگیرد. هیچیک از کشورهایی که منافع اقتصادی و تجاریشان به ثبات منطقه وابسته است، از گسترش یک درگیری نظامی سود نمیبرند. در چنین شرایطی، باید توجه داشت که هر تصمیمی که احتمال اختلال در بازار انرژی و گسترش تنش را افزایش دهد، ممکن است دامنهای از پیامدهای اقتصادی و سیاسی ایجاد کند که کنترل آن آسان نخواهد بود.
بنابراین، در ارزیابی هر اقدامی باید فقط به نتیجه فوری آن توجه نکنیم. باید ببینیم چنین تصمیمی چه تأثیری بر بازار انرژی، منافع کشورهای منطقه و احتمال گسترش درگیری خواهد داشت. از نظر من، جلوگیری از ورود به یک مسیر پرهزینه و غیرقابل پیشبینی، در چنین شرایطی اهمیت زیادی دارد. حفظ منافع کشور ایجاب میکند که تصمیمها با سنجش دقیق پیامدها گرفته شوند و از اقداماتی که ممکن است به خسارات جبرانناپذیر منجر شوند، پرهیز شود.