روایت تفاوتها در فیلم "بهت"
رسانه خبری اینتیتر | اين روزها فيلم «بهت» به نويسندگي و كارگرداني عباس رافعي در خطوط اينترنتي يا همان شبكه نمايش آنلاين به اكران عمومي درآمده است.
به گزارش اینتیتر به نقل از فرادید، رافعی میگوید، موضوع زنان و آسیبهای اجتماعی آنان برایش بسیار مهم است چون معتقد است، زنان در جامعه امروز ایران دایم در حال کشمکش هستند از درگیرهایی که برای پوشش خود دارند تا منازعات اجتماعی و جنسیتی که گاهی بین خودشان به وجود میآید تا کشمکشهایی که بین آنها با مردها همچنین بین افراد یک جامعه به وجود میآید که همین مساله وضعیت آنها را بسیار دراماتیک جلوه میدهد به گونهای که در هر موقعیتی وقتی زنی وارد ماجرا میشود آن ماجرا بحثبرانگیز میشود. به بهانه نمایش این فیلم با رافعی گفتوگویی انجام دادیم که از نظر میگذرانید:
بحث را از چگونگی ساخته شدن فیلم بهت آغاز کنیم که انگار شکلگیری این فیلم برای شما با تلاش زیادی همراه بوده؟
از آنجایی که موضوع فیلم درباره زنان است از همان ابتدا که فیلمنامه را به ارشاد برای دریافت پروانه ساخت ارایه دادیم، هشدارهایی در مورد مضمون فیلمنامه داده شد. با توجه به اینکه فیلم قبلی من «فصل فراموشی فریبا» که در فستیوالهای متعددی نمایش داده شد و ۴۶ جایزه برای سینمای ایران به ارمغان آورده بود انگار این موفقیتها از دیدگاه آن عضو شورای تصویب فیلمنامه عیب محسوب میشد و این مساله نگرانی نماینده شورا را دوچندان کرده بود.
اما با توجه به سابقه و تجربهای که در این راهروهای پیچدرپیچ آموخته بودم و میدانستم هر موضوع خط قرمزی(به زعم آنها) اگر با نگاه نجیبانهای ساخته شود نه تنها دچار ممیزی در نمایش نمیشود چه بسا مورد تقدیر نیز قرار میگیرد به همین دلیل درنهایت فیلم را به گونهای ساختم که حتی یک فریم از فیلم بهت دچار ممیزی نشد.
بحثهایی مطرح بود مبنی بر اینکه حوزه هنری سازمان تبلیغات، نکات ممیزی مطرح کرده است. در این باره کمی توضیح میدهید؟
وقتی زمان اکران فرا رسید از سوی حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی که تقریبا همه سینماها دارند، دچار ممیزی از دیدگاه تنگنظرانه آنها شدیم و حتی مجبور شدیم، فیلمی که پروانه نمایش دارد را سانسور کنیم و نماهایی از فیلم را درآوریم. اما در تقدیر فیلم این نوشته بود که بدون حذف آن پلان مربوطه اکران آنلاین شود.
البته بگویم مثل فیلمسازانی نیستم که مدام ناله کنم که اینجای فیلمم حذف شد و ضعفهای فیلمم را به گردن ارشاد بیندازم. معتقدم مسائل بیرونی به تماشاچی ارتباط ندارد و حرفم را در درون فیلم میزنم اما تمام تلاشم را کردم با ترفندهایی حتی سکانسهایی که اگر دیگری میساخت حذف میشد، صحنهها و نماهای فیلم را به تصویر بکشم.
البته وقتی به کارنامه شما نگاه میکنیم به این نکته میرسیم که رد موضوعات مربوط به زنان در اکثر فیلمهای شما دیده میشود.
موضوع زنان و آسیبهای اجتماعی آنان برای من بسیار مهم است چون معتقدم در جامعه ایران زندگی خانمها دراماتیکتر از مردان است، آنها دایم در جامعه در حال کشمکش هستند از درگیرهایی که با پوشش خود دارند تا کشمکشهای اجتماعی و جنسیتی که گاهی بین خودشان به وجود میآید تا کشمکشهایی که با مردها همچنین بین افراد یک جامعه دارند در هر موقعیتی وقتی زنی وارد ماجرا میشود آن ماجرا بحثبرانگیز میشود. در این فیلم هم تلاش کردم بخشی از مشکلات مربوط به آنها را روایت کنم.
یکی از ویژگیهای فیلم «بهت» در این است که مخاطب با دو موقعیت دوست داشته شدن و عاشق شدن مواجه میشود. ترسیم این دو گزاره برای شما چگونه شکل گرفت؟
هنگام نگارش فیلمنامه از همان ابتدا با خودم قرار گذاشتم ببینم، میتوانم در این فیلمم فرق بین دوست داشته شدن و عاشق بودن را به مخاطب نشان دهم. دکتر شریعتی در یکی از کتابهای خود جملهای دارد با این مضمون که «دوست داشتن در دریا شنا کردن است و عاشق شدن در دریا غرق شدن. عشق تملک معشوق است، دوست داشتن تشنگی محو شدن در دوست».
شخص عاشق به معشوق خود میگوید، تو آفتابی هستی که فقط باید بر من بتابی و فقط متعلق به من هستی اما در روند دوست داشتن شخص به مطلوب مورد نظر خود میگوید که تو آفتابی هستی که باید بر همه بتابی و تنها بر من مالکیتی نداری.
در دوست داشتن است که زن و شوهر به رشد و ارتقای هم علاقه دارند و برای رسیدن به عالیترین مقامها به یکدیگر کمک میکنند. عمده تلاش من در این فیلم این بود که این بحث را پیش بکشم البته از همان ابتدا میدانستم که مطرح کردن بحث فلسفی تفاوت بین دوست داشتن و عاشق شدن در یک فیلم خیلی سخت است.
اما به هر جهت مسیری که بود که پیش گرفتم. در فیلم بهت مرد از روی عاشق بودن و از فرط عشق زیادی همسر خود را به خود کشتن میدهد. البته هدفش کمک به همسر خود بود اما کاری میکند که زنش کشته میشود. در سمت مقابل آنها زن و مردی هستند که یکدیگر را دوست دارند و هیچ چالشی با هم ندارند.
به رغم اینکه داستان فیلم درباره رحم اجارهای است اما به نظر میرسد، تم اصلی و موضوع فیلم پنهانکاری باشد، موافقید؟
دقیقا. موضوع اصلی فیلم پنهانکاری دو زن داستان است که به آنها آسیب میزند اگر آنها ماجرای رحم اجارهای را پنهان نمیکردند چه بسا این اتفاقات در زندگی آنها نمیافتد.
ولی جناب رافعی قبول دارید، موضوع رحم اجارهای در سینما یا تلویزیون بارها و بارها تکرار شده؟
بله به این موضوع واقف بودم و از همین جهت هم بود که تلاش کردم، موضوع اصلی فیلمنامه رحم اجارهای نباشد و مک گافین داستان باشد در واقع بهانهای برای طرح موضوع زنان. در این فیلم برای اولین بار دو زن تصمیمگیرنده برای زندگی خود میباشند و برای نجات خود زندگی خودچارهای میاندیشند که این تصمیم به فروپاشی آنان منجر میشود این بود که دنبال بهانهای برای روایت این موقعیت بودم که ذهنم به رحم اجارهای رسید.
میخواهم بگویم از همان ابتدا آگاهانه به سراغ این موضوع رفتم چون میخواهم فیلمهایی بسازم تا به واسطه آن موقعیتی ایجاد کنم که تاثیر حتی در حد یک خراش روی ذهن مخاطبم داشته باشم. تا در نهایت او به یک درد یا خودآگاهی برسد.
اگر در انتهای فیلم «فصل فراموشی فریبا» به این نتیجه رسیده بودم که زن آن ژاکتی که برای مردش که در بیمارستان است، میبافد در انتهای داستان خودش باید بپوشد و با آن همچون زره به جنگ اجتماع برود در پایان فیلم «بهت» زن داستان ما به این نتیجه میرسد که از این پس اصلا نباید با هیچ مردی وارد رابطه و داستان شود و در مونولوگی هم میگوید که خودم بچهام را بزرگ میکنم و با بچه از این مسیر سخت عبور میکنیم.
نقدی که بر فیلم شما وارد است اینکه شیوه روایت فیلم را ساده متمایل به سطحی انتخاب کردید. چرا؟ اصلا با این صحبت من موافقید؟
تمام اعتقادم این است که داستانم را به گونهای برای مخاطب روایت کنم که تماشاچی در طول تماشای فیلم تصور نکند که فیلم میبیند. در یک روایت متقاطع از دکوپاژی که تماشاگر را بیشتر گیج کند، پرهیز میکنم. به نظر من مخاطب به سینما نمیآید که معما حل کند و من مخالف چنین روایتی هستم.
این نوع روایتهای متظاهرانه تماشاگر را از فیلم به بیرون پرت میکند. مخاطب به سینما میآید تا دو ساعت در دنیای فیلم غرق شود به همین دلیل نباید حرکت دوربین، مونتاژ موسیقی یا کارگردانی کار را حس کند. من نظرم این است ما فیلم میسازیم برای اینکه تجربههایمان را به تماشاگر انتقال دهیم. وظیفه سینما انتقال تجربه است.
یعنی در این فیلم میخواهم تجربه شخصیت اصلی داستان را به مخاطب انتقال دهم که اگر تماشاگری در این موقعیت قرار گرفت از آن درس بگیرد تا آن اتفاق تلخ برای خودش روی ندهد و از پنهانکاری پرهیز کنند. وظیفه یک فیلمساز و هنرمند را این میدانم، نمیخواهم ماجرا را خیلی پیچیده بیان کنم.
یعنی میتوانیم این گونه برداشت کنیم که شما به سینما به عنوان یک هنر با وجه سرگرمی نگاه میکنید؟
به قول ادوارد مورگان فوستر:«متاسفانه باید داستان گفت.» منظور فوستر از بیان این عبارت این است که حرفهایمان و آن موضوعی را که میخواهیم مطرح کنیم در قالب داستان برای مخاطب تعریف کنیم(یکی بود، یکی نبود، جونم برات بگه که…) ذائقه تماشاگر ایرانی اینگونه است که به داستانگویی عادت دارد.
حالا پرسش اینجاست چرا من نباید از این قالب که متعلق به گذشتگان ماست و مردم ما به این شیوه داستانگویی علاقه دارند برای ارایه آن حرفی که میخواهم بگویم، استفاده کنم و با خودم بگویم کریستوفر نولان عجب پلانی گرفته و من از آن تقلید کنم که در آن صورت من نه نولان میشوم و نه رافعی. به کلاغی میمانم که راه رفتن کبک را میخواهد تقلید کند و راه رفتن خودش را هم فراموش میکند.
در طول تماشای فیلم نکتهای که به ذهنم میرسید اینکه به نظرتان نیامد که اگر از نابازیگران در این فیلم استفاده میکردید، فیلم باورپذیرتر میشد؟
با شما موافقم ولی در آن صورت کسی به تماشای فیلم نمینشست. صریح بگویم میخواستم فیلمی بسازم که تماشاگر ببیند. وقتی میبینم تماشاگری که میخواهد به سینما برود، اول سراغ بازیگران آن فیلم را میگیرد و میپرسد بازیگران فیلم کیست؟ تماشاگر هیچوقت نمیگوید موضوع این فیلم چیست؟
حرف این فیلم چیست که برویم آن را ببینیم فقط سراغ هنرپیشه آن را میگیرد. البته بگویم، اعتقادم این است که ما فیلمسازان باید از بازیگران شاخص و شناخته شده استفاده کنیم تا فیلم بتواند با تماشاچی ارتباط برقرار کند. چه بسا فیلمهایی در طول تاریخ سینما ساخته شده که از نابازیگر استفاده شده و آن فیلم هیچوقت فرصت اکران پیدا نکرده است.
برای اینکه این سینماداران هستند که برای نمایش فیلم در سینماها تصمیم میگیرند چون آنها به گیشه فیلمشان فکر میکنند و اینکه فیلمها باید بازیگر مطرح داشته باشند. در یک موقعیت کاملا عادی و نرمال همه معتقدیم که در فیلم از بازیگر ناشناخته استفاده کنیم چون کار باورپذیر میشود. این اعتقاد را همه داریم اما واقعا عملی نیست و باید راهکار دیگر اندیشیده شود.
سوال پایانی اینکه چرا فیلم «بهت» در هیچ جشنوارهای نمایش داده نشد؟
دو سالی از ساخته شدن این فیلم میگذرد و اساسا از همان ابتدا قرار بود، فیلم بعد از ساخته شدن در سینماها نمایش داده شود.
فیلمهای قبلی من همه در جشنوارههای مختلف نمایش داشت از فجر بگیر تا فستیوالهای خارجی مختلف و مفتخر به دریافت جوایزی شدهاند اما در فیلم بهت تصمیمگیرنده نبودم. فیلم نه به اکران به موقع رسید و نه به فستیوالی داده شد. با این اوصاف معتقدم فیلم بهت مظلوم واقع شده است.