چرا علائم ADHD قبل از پریود شدیدتر میشود؟ ارتباط هورمونها با اختلال نقص توجه
اگر در روزهای پیش از شروع پریود احساس میکنید تمرکز کردن، شروع کارها، به خاطر سپردن برنامهها و کنترل احساسات برایتان دشوارتر از همیشه شده است، ممکن است تغییرات هورمونی چرخه قاعدگی در تشدید علائم ADHD نقش داشته باشد. پژوهشهای جدید نشان میدهند علائم اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) میتواند در طول چرخه قاعدگی تغییر کند و در برخی افراد حتی اثر داروهای محرک نیز در روزهای پیش از قاعدگی کمتر احساس شود.
به گزارش اینتیتر، ممکن است داروی ADHD خود را طبق معمول مصرف کرده باشید، به اندازه کافی خوابیده باشید و اتفاق خاصی هم در زندگیتان رخ نداده باشد، اما ناگهان گوشی تلفن همراهتان را گم کنید، یک پاراگراف را چند بار بخوانید، قرارها را فراموش کنید یا ساعتها به کاری که قصد شروع آن را دارید خیره بمانید.
به گزارش سایکولوژی تودی، برای برخی افراد مبتلا به ADHD، این تغییرات تقریباً هر ماه و در روزهای مشخصی از چرخه قاعدگی تکرار میشوند.
چرا ADHD پیش از پریود تشدید میشود؟
یکی از هورمونهایی که احتمالاً در این موضوع نقش مهمی دارد، «استرادیول» است؛ نوعی از هورمون استروژن که در طول چرخه قاعدگی میزان آن تغییر میکند.
یک مطالعه کیفی در سال ۲۰۲۴ نشان داد شرکتکنندگان در مرحله لوتئال چرخه قاعدگی، یعنی فاصله زمانی میان تخمکگذاری و شروع پریود بعدی، و همچنین در زمان قاعدگی، افزایش مشکلاتی مانند بیتوجهی، اختلال در عملکرد اجرایی، بینظمی هیجانی و دشواری در تمرکز را گزارش کردهاند.
برخی از شرکتکنندگان همچنین گفتهاند که در این دوره احساس میکردند داروی ADHD مانند همیشه اثر نمیکند.
یک مرور نظاممند در سال ۲۰۲۵ نیز به نتیجه مشابهی رسید و نشان داد هورمونهای جنسی ممکن است با تغییرات علائم ADHD در طول چرخه قاعدگی ارتباط داشته باشند. در برخی مطالعات، پایینتر بودن سطح استرادیول با شدت بیشتر علائم ADHD همراه بوده است.
ارتباط استروژن، دوپامین و ADHD چیست؟
استروژن و پروژسترون با سیستمهای انتقالدهنده عصبی مختلف، از جمله دوپامین و نورآدرنالین، تعامل دارند.
این مواد شیمیایی مغز در تنظیم توجه، انگیزه، حافظه کاری و عملکردهای اجرایی نقش دارند؛ همان حوزههایی که در افراد مبتلا به ADHD ممکن است دچار اختلال شوند و داروهای محرک ADHD نیز تا حدی بر آنها اثر میگذارند.
استروژن میتواند بر تولید، انتقال، بازجذب و تجزیه دوپامین تأثیر بگذارد. بنابراین تغییرات سطح استروژن در طول چرخه قاعدگی ممکن است بر عملکردهای اجرایی و توانایی تمرکز تأثیر بگذارد.
سطح استروژن در ابتدای چرخه قاعدگی و همزمان با شروع پریود نسبتاً پایین است. سپس افزایش پیدا میکند و معمولاً در حوالی زمان تخمکگذاری به بالاترین سطح خود میرسد.
پس از یک کاهش کوتاه، استروژن در مرحله لوتئال دوباره افزایش مییابد و سپس در روزهای منتهی به پریود بعدی کاهش پیدا میکند.
در مقابل، سطح پروژسترون پیش از تخمکگذاری پایین است و پس از آن افزایش مییابد.
در یک مطالعه، ترکیب استرادیول پایینتر و پروژسترون بالاتر با افزایش علائم ADHD در روز بعد ارتباط داشت؛ این ارتباط بهویژه در افرادی که تکانشگری بیشتری داشتند، مشاهده شد.
کاهش استروژن چه تأثیری بر علائم ADHD دارد؟
به نظر میرسد پایین بودن یا کاهش سریع سطح استروژن اهمیت ویژهای داشته باشد.
بررسی مطالعات مختلف نشان داده است تشدید علائم ADHD میتواند با دورههایی از چرخه همراه باشد که سطح استروژن پایین است یا در حال کاهش است. این دورهها شامل زمان قاعدگی و بخشهایی از مرحله لوتئال میشوند.
البته پژوهشگران هنوز بهطور کامل نمیدانند این تغییرات هورمونی برای همه افراد مبتلا به ADHD چگونه عمل میکند.
با این حال، شواهد موجود نشان میدهد تغییرات دورهای علائم میتواند آنقدر قابلتوجه باشد که در ارزیابی و درمان ADHD مورد توجه قرار گیرد.
چرا داروی ADHD قبل از پریود ضعیفتر به نظر میرسد؟
برخی افراد مبتلا به ADHD گزارش کردهاند که داروهای محرک در مرحله پایانی فاز لوتئال یا روزهای پیش از پریود تأثیر کمتری دارند.
افرادی که دوز ثابتی از داروی محرک مصرف میکنند، در این دوره افزایش مشکلات مربوط به توجه، عملکرد اجرایی و خلقوخو و همچنین کاهش پاسخ به دارو را گزارش کردهاند.
پژوهشهایی که خارج از حوزه درمان ADHD انجام شدهاند نیز نشان دادهاند پروژسترون میتواند واکنش بدن به برخی داروهای محرک را تغییر دهد. این موضوع یکی از سازوکارهایی است که پژوهشگران در حال بررسی آن هستند.
برخی مطالعات کوچک نیز نشان دادهاند اثر ذهنی دکستروآمفتامین در مرحله لوتئال، یعنی زمانی که پروژسترون بالاتر است، ممکن است ضعیفتر باشد.
آیا تغییر دوز داروی ADHD قبل از پریود مفید است؟
پژوهشهای اولیه درباره ADHD به بررسی تغییر دوز دارو در روزهای مختلف چرخه قاعدگی نیز پرداختهاند.
در یک مجموعه موردی، پزشکان زنانی مبتلا به ADHD را بررسی کردند که با وجود مصرف منظم دارو، در روزهای پیش از پریود با تشدید علائم مواجه میشدند.
پزشکان در این موارد، دوز تجویزشده داروی محرک را بهطور موقت در دوره پیش از قاعدگی افزایش دادند.
نتایج این مطالعه کوچک قابل توجه بود و تمام شرکتکنندگان از بهبود علائم ADHD و خلقوخو خبر دادند. بهبود تمرکز، بهرهوری، تنظیم احساسات، کاهش تحریکپذیری و افزایش انرژی از جمله موارد گزارششده بود.
با این حال، این مطالعه تعداد شرکتکنندگان کمی داشت و نمیتوان نتایج آن را به همه افراد مبتلا به ADHD تعمیم داد.
بنابراین تغییر دوز دارو یا زمان مصرف آن نباید بدون نظر پزشک انجام شود.
آیا افراد مبتلا به ADHD بیشتر در معرض PMDD هستند؟
پژوهشها نشان میدهند ADHD با شیوع بالاتر علائم شدید پیش از قاعدگی و اختلال نارسایی پیش از قاعدگی یا PMDD ارتباط دارد.
PMDD نوعی اختلال شدید مرتبط با دوره پیش از قاعدگی است که میتواند باعث بروز مکرر علائم خلقی و شناختی شود و بهطور قابلتوجهی زندگی روزمره فرد را مختل کند.
در مطالعهای در سال ۲۰۲۵ که روی ۷۱۵ فرد انجام شد، ۳۱.۴ درصد از افرادی که سابقه تشخیص بالینی ADHD داشتند، در غربالگری اولیه احتمال PMDD را نشان دادند.
این رقم در افرادی که ADHD نداشتند، ۹.۸ درصد بود.
بر این اساس، افراد مبتلا به ADHD بیش از سه برابر بیشتر احتمال داشت که در غربالگری، معیارهای PMDD احتمالی را نشان دهند.
غربالگری مثبت به معنای تشخیص قطعی PMDD نیست و برای تشخیص نهایی، ارزیابی پزشکی لازم است.
از کجا بفهمیم چرخه قاعدگی روی ADHD تأثیر میگذارد؟
یکی از بهترین راهها برای شناسایی این الگو، ثبت علائم در طول چند چرخه قاعدگی است.
این کار بهخصوص برای افرادی که با مشکلاتی مانند اختلال در درک گذر زمان یا ضعف حافظه کاری مواجه هستند، اهمیت دارد؛ زیرا ثبت اطلاعات میتواند الگویی را نشان دهد که بهخاطر سپردنش دشوار است.
پژوهشگران توصیه کردهاند علائم ADHD و تغییرات خلقی در کنار چرخه قاعدگی، دستکم طی دو چرخه قاعدگی ثبت شوند.
میتوانید موارد زیر را روزانه یادداشت کنید:
- میزان حواسپرتی
- فراموشکاری
- دشواری در شروع کارها
- تکانشگری
- توانایی کنترل احساسات
- کیفیت خواب
- میزان تمرکز
- احساس تأثیرگذاری دارو
اگر متوجه شدید مشکلات مشابه تقریباً در یک زمان مشخص از هر چرخه تکرار میشوند، ثبت این الگو میتواند اطلاعات مفیدی برای گفتوگو با پزشک یا متخصص تجویزکننده دارو فراهم کند.
آیا تشدید ADHD قبل از پریود طبیعی است؟
تغییر شدت علائم ADHD در طول چرخه قاعدگی در برخی افراد با شواهد علمی پشتیبانی میشود، اما این تغییرات برای همه افراد یکسان نیست.
برای دههها، نقش هورمونهای چرخه قاعدگی در پژوهشهای مربوط به ADHD کمتر مورد توجه قرار گرفته بود. اکنون تحقیقات بیشتری در این زمینه انجام میشود، اما هنوز درباره تأثیر دقیق هورمونها بر افراد مختلف و بهترین روش تنظیم درمان اطلاعات کافی وجود ندارد.
بنابراین اگر احساس میکنید علائم ADHD شما هر ماه در روزهای پیش از پریود شدیدتر میشود، این تجربه لزوماً صرفاً ناشی از تلقین یا ضعف اراده نیست. تغییرات هورمونی چرخه قاعدگی میتواند یکی از عواملی باشد که بر توجه، عملکرد اجرایی، خلقوخو و حتی احساس اثرگذاری دارو تأثیر میگذارد.
با این حال، تشدید شدید یا جدید علائم، تغییرات قابلتوجه خلقوخو یا اختلال جدی در زندگی روزمره باید با پزشک بررسی شود تا ADHD، PMDD یا سایر عوامل احتمالی از یکدیگر تفکیک شوند.