تفکر انتقادی چیست و چه کارایی دارد؟

کد خبر : ۲۷۸۶۱۷
تفکر انتقادی چیست و چه کارایی دارد؟

تفکر انتقادی مهم ترین ابزار سواد رسانه ای است که در این مطلب به شرح آن پرداخته ایم. با ما همراه باشید.

اینتیتر - سحر سادات زمانی؛ تفکر انتقادی مهارت اصلی دانش رسانه است و باقی مهارت های این دانش زیر مجموعه آن قرار می گیرند. بر این اساس فرد دارای تفکر انتقادی به صورت اتوماتیک سایر مهارت ها را برای تجزیه و تحلیل پیام های رسانه ای به کار میگیرد.

در این لینک به تعریف سواد رسانه ای و ضرورت آشنایی با آن پرداختیم و در این مطلب قصد داریم به شرح تفکر انتقادی، مهم ترین مهارت و ابزار سواد رسانه بپردازیم.

برای آشنایی با تفکر انتقادی و اینکه چگونه می توان به این مدل تفکر مجهز شد در ابتدا نیاز است که چند تعریف از واژه های تفکر انتقادی و تفکر قالبی ارائه دهیم.

تفکر به چه معناست؟

ما انسان ها روزانه در حال فکر کردن هستیم. فکر می کنیم که چه غذایی بخوریم، چه لباسی بپوشیم، در واقع فکر کردن ابزاری است که به ما اعطا شده تا با آن برای مسائل خودمان راه حل هایی را پیدا کنیم.

تفکر یک فرآیند پنهان است که در ذهنمان اتفاق می افتد و متشکل از چندین عنصر است. مفاهیم و نمادها عناصر تشکیل دهنده تفکر هستند. مفاهیم و نمادها خود از اطلاعاتی تشکیل می شوند که از محیط بیرونی دریافت میکنیم.

در واقع فکر کردن بازنمایی مفاهیم و نمادهایی است که از محیط دریافت کرده ایم. در فرآیند تفکر ما نمادها و مفاهیم مرتبط را پیدا می کنیم و دست به ارزیابی و قضاوت آنها می زنیم.

تفکر انواع مختلفی دارد؛ تفکر عینی، تفکر مفهومی و انتزاعی، تفکر انعکاسی، انتقادی، خلاق، واگرا و همگرا و خطی غیر خطی. هر کدام از این مدل های تفکری تعاریف خود را دارند اما آنچه که در سواد رسانه ای اهمیت دارد تفکر انتقادی است.

در میان انواع تفکر که نام بردیم به تفکر قالبی اشاره ای نشده بود. تفکر قالبی تفکری است که قبل از شناخت تفکر انتقادی باید آن را شناسایی کرد.

تفکر قالبی چیست؟

به صورت کلی مدل و نوع تفکر ما به مسائل از زمان کودکی و براساس تربیت توسط خانواده، مدرسه، جامعه و همچنین واکنشمان نسبت به این آموخته ها در ما شکل گرفته و اعتقادات و باورهای اکنون مان را تشکیل داده است. سن، جنسیت، فرهنگ، مذهب، خلق و خو و جامعه ای که در آن زندگی می کنیم در شکل گیری تفکر و دریچه ای که از آن به موضوعات می نگریم یعنی باورهایمان بسیار موثر هستند.

در مسیر شکل گیری تفکر ما عناصر مختلفی دخیل هستند به دلیل دخیل بودن این عناصر احتمال به وجود آمدن خطاهای شناختی در مدل فکر کردن ما وجود دارد. خطاهای شناختی انواع مختلفی دارند که تفکر قالبی یکی از آنهاست و به آن تفکر کلیشه ای هم گفته می شود.

تفکر قالبی به تفکری گفته می شود که جامعه به ما انداخته و ما بدون هیچ بررسی دقیقی و با وجود اطلاعات ناچیز براساس این تفکر و باور دست به تصمیم گیری و قضاوت درباره پدیده های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی میزنیم.

اکثر انسان ها در مواجه با پیام های رسانه ای از تفکر قالبی جامعه استفاده می کنند. در واقع از تحلیلی حمایت می کنند که باورهای آنان را تایید کند و با پیش فرض هایی که از آن به دریچه زندگی هم نگاه می کنند، همخوان باشد.

چرا اشاره به مورد تایید بودن جامعه داشتیم؟ زیرا انسان ها باورهایی را برای نگاه به مسائل برمی گزینند که مورد تایید خانواده، جامعه و جمع دوستان و نزدیکانشان است.

دلیل برداشت متفاوت انسان ها از یک پیام هم به دلیل نوع شکل گیری تفکرشان است. انسان ها در خانواده ها و جوامع مختلف تربیت شده اند و هر انسان نیز خلق و خوی منحصر به فرد خود را دارد، در نتیجه تفکر قالبی شان هم می تواند متفاوت باشد.

تفکر قالبی تفکر قالب جمعی که ما در آن هستیم، مانند خانواده ای که در آن زندگی می کنیم و جمع دوستانی که داریم. تفکر قالبی معمولا آسان ترین راه برای تفسیر رویدادها و نتیجه گیری بر مبنای آنها است.

تفکر انتقادی چیست؟

ریشه تفکر انتقادی به زمان سقراط یا شاید پیش از آن بازگردد. راه و روش سقراط پرسش بود. او در مقابل هر پدیده ای که قرار می گرفت سوال می پرسید و با سوال پرسیدن مسیر را پیدا می کرد. سقراط همواره بر موضوع ندانستن و آگاهی بودن نسبت به ندانستن تاکید داشت و همین امر او را پرسشگر و کنجکاو کرده بود.

در واقع تفکر انتقادی آن کار درست و بسیار سخت است. چرا؟ چون تفکری است که باعث می شود ما به باورهای خودمان شک کنیم و با فاصله از نظام اعتقاداتمان به بررسی پیام های رسانه بپردازیم.

تفکر انتقادی تفکری مستقل است و به دنبال تایید خانواده و جامعه پیش نمی رود، خود به تنهایی تمامی باورهای و پیش فرض ها را کنار می زند و بدون تعصب به تجزیه و تحلیل رویداد ها می پردازد.

در واقع تفکر انتقادی یک تفکر علمی است که براساس شواهد و قرائن صحبت می کند نه براساس فرض و گمان. تفکر انتقادی با عقل سرد جلو می رود و احساس و هیجانات را دخیل در تصمیم گیری نمی کند.

در مدل تفکر انتقادی سایر خطاهای شناختی مانند باید و نباید ها، تعمیم جز به کل، ذهن خوانی و فاجعه سازی از یک رویداد کنار زده می شود و تفکر با کنار گذاشتن شواهد در کنار هم به نتیجه می رسد.

گفتنی است فاصله گرفتن از باورها کار بسیار سختی است زیرا ما انسان هستیم و مرتکب خطا می شویم. اما می توانیم تلاش کنیم که راه درست را انتخاب کنیم نه راه آسان را.

ویژگی های مخاطب مجهز به تفکر انتقادی

حال با توجه به تعریفی که از تفکر انتقادی ارائه کردیم، مخاطبی که به این تفکر مجهز شده باشد برای تصمیم گیری و قضاوت از مهارت های زیر که همگی بخشی از تفکر انتقادی هستند، استفاده میکند.

  • عدم تصمیم گیری سریع
  • سوال مطرح کردن در هنگام مواجه با پیام رسانه ای
  • جمع آوری دیتا و اطلاعات از منابع معتبر برای پاسخ به سوالات
  • تشخیص منابع معتبر از نامعتبر
  • صبور بودن در مسیر جمع آوری اطلاعات
  • اتکا نکردن به حرف اشخاص مطرح و دنبال واقعیت بودن
  • اتکا نکردن به یک یا چند رسانه با ارزش های مشخص
  • نترسیدن در برابر عدم تایید جامعه
نظرات بینندگان