انتشار گزارش سیاستی «آینده‌نگاری نوجوان در افق ۱۴۱۰» توسط اندیشکده مرآت

به گزارش اینتیتر، اندیشکده مرآت با همکاری سازمان بسیج دانش‌آموزی، گزارش سیاستی «آینده‌نگاری نوجوان در افق ۱۴۱۰» را منتشر کرد؛ سندی که بر پایه یک کارگاه تخصصی آینده‌پژوهی با مشارکت خبرگان اجرایی و صاحب‌نظران حوزه تعلیم و تربیت تدوین شده و تلاش دارد تصویری از مسیرهای محتمل پیشِ‌روی نسل نوجوان ایرانی طی دهه آینده ارائه دهد.

هدف و روش پژوهش

این پژوهش با هدف بازاندیشی درباره آینده زیست نوجوان ایرانی و شناسایی سناریوهای محتمل پیشِ‌روی او انجام شده و مبنای آن، برگزاری یک کارگاه تخصصی آینده‌پژوهی با حضور دو گروه از کارشناسان بوده است: مسئولان اجرایی سازمان بسیج دانش‌آموزی در استان‌های مختلف کشور که تجربه میدانی مستقیم با نوجوانان دارند، و نخبگان و فعالان حوزه تعلیم و تربیت که با رویکردی نظری و تمدنی به موضوع نگاه می‌کنند. ترکیب این دو گروه باعث شده تحلیل‌های گزارش هم‌زمان مبتنی بر واقعیت‌های میدانی و هم برخوردار از افق‌های کلان‌تر باشد. روش اصلی مورد استفاده در این پژوهش، سناریوپردازی بوده است؛ رویکردی که به‌جای پیش‌بینی قطعی آینده، مجموعه‌ای از آینده‌های ممکن و بدیل را بر پایه مهم‌ترین روندها و عدم‌قطعیت‌های شناسایی‌شده ترسیم می‌کند.

یافته محوری

بر اساس این گزارش، آینده نوجوان ایرانی را نمی‌توان صرفاً با شاخص‌های آموزشی یا برنامه‌های تربیتی توضیح داد. مهم‌ترین عاملی که مسیر آینده نسل نوجوان را رقم می‌زند، کیفیت تجربه او از مفاهیمی چون اثرگذاری، عدالت، مشارکت واقعی و امید به آینده است؛ نه صرفاً میزان آموزش رسمی یا حجم تولیدات فرهنگی.

پیشران‌ها و عدم‌قطعیت‌های کلیدی

در این پژوهش، روندهای تأثیرگذار بر آینده نوجوان در چهار دسته اصلی بررسی شده‌اند: پیشران‌های فناورانه و رسانه‌ای (نظیر گسترش هوش مصنوعی و تغییر الگوی مصرف رسانه‌ای)، پیشران‌های تربیتی و آموزشی (نظیر تضعیف نهادهای رسمی تربیت در برابر تربیت غیررسمی)، پیشران‌های اجتماعی و فرهنگی (نظیر تحول جایگاه خانواده و تجربه عدالت)، و پیشران‌های سیاسی و تمدنی (نظیر کیفیت حکمرانی و تداوم تنش‌های بین‌المللی). در کنار این روندها، شش عدم‌قطعیت بحرانی نیز شناسایی شده که از میان آن‌ها، دو محور «نوع حکمرانی و سیاست‌گذاری نسبت به نوجوان» و «وضعیت امید اجتماعی، پیشرفت و تجربه عدالت» به‌عنوان محورهای اصلی طراحی سناریوها انتخاب شده‌اند.

چهار سناریوی آینده نوجوان

از میان همه عدم‌قطعیت‌ها، دو مورد به‌عنوان «محور اصلی» برای ساخت ماتریس سناریوها انتخاب شده‌اند؛ یعنی دو متغیری که تغییرشان، کل صورت‌بندی آینده را عوض می‌کند: محور اول، نوع نگاه حکمرانی به نوجوان است (اینکه نوجوان را فاعل اجتماعی و کنشگر بداند و برایش میدان مشارکت باز کند، یا او را صرفاً موضوع کنترل و مدیریت ببیند و میدان را ببندد). محور دوم، وضعیت امید اجتماعی است، یعنی ترکیبی از تجربه نوجوان از پیشرفت کشور و تجربه او از عدالت. تقاطع این دو محور، فضای چهارگانه‌ای می‌سازد که هر سناریو در یکی از خانه‌های آن قرار می‌گیرد:

• نوجوان پیشران تمدنی: در شرایطی که حکمرانی مشارکت‌محور باشد و جامعه در مسیر پیشرفت و عدالت حرکت کند، نوجوان به بازیگر فعال و خلاق ساخت آینده کشور تبدیل می‌شود.

• نوجوان مبارز، حل‌کننده مسئله و تحول‌خواه: در شرایط تداوم برخی بحران‌ها اما با وجود میدان‌های نسبی مشارکت، نوجوان منتقد اما امیدوار باقی می‌ماند و به‌جای انفعال، به حل مسئله روی می‌آورد.

• نوجوان شورشگر: در شرایط ترکیب رکود اجتماعی با حکمرانی کنترل‌گر، نقد نوجوان به اعتراض آشکار و رادیکالیسم نسلی بدل می‌شود.

• رکود نوجوانی و آتش زیر خاکستر: در بدترین حالت، نوجوان نه اعتراض می‌کند و نه مشارکت فعال دارد، بلکه به‌تدریج در انفعال، بی‌تفاوتی و مهاجرت ذهنی از میدان اجتماعی کناره می‌گیرد؛ وضعیتی که نویسندگان گزارش آن را به‌دلیل پنهان‌ماندن نارضایتی، خطرناک‌تر از شورش آشکار ارزیابی کرده‌اند.

الزامات راهبردی

گزارش در بخش پایانی خود تأکید می‌کند که حکمرانی تربیتی در افق ۱۴۱۰ باید از الگوی برنامه‌محور و کنترل‌گر عبور کرده و به سمت «عرصه‌سازی برای کنشگری نوجوان» حرکت کند؛ رویکردی که در آن نوجوان نه موضوع تربیت، بلکه فاعل اجتماعی به‌شمار می‌آید. توسعه میدان‌های واقعی مشارکت، تقویت شبکه‌ها و حلقه‌های میانی، بازتعریف نقش رسانه به‌عنوان محیط تربیت، و تجربه واقعی عدالت از جمله مهم‌ترین توصیه‌های این سند برای سیاست‌گذاران و نهادهای تربیتی کشور است.

این گزارش سیاستی توسط کارگروه سیاست‌گذاری تربیتی اندیشکده مرآت و با نگارش محمد رحمانی گورجی در خرداد ۱۴۰۵ منتشر شده است. گزارش سیاستی «آینده‌نگاری نوجوان در افق ۱۴۱۰» را می توانید به صورت کامل در این لینک بخوانید.