سناریوی اصلی، تشدید فشار است!
پرونده ایران همچنان میان دو مسیر فشار و دیپلماسی در نوسان است. از یکسو، واشنگتن میکوشد هزینههای ادامه مقاومت را برای تهران افزایش دهد و ازسوی دیگر، اختلافات بر سر مطالبات هستهای، تنگه هرمز و پیامدهای جنگ، دستیابی به توافق را با موانع جدی روبهرو کرده است.
به گزارش اینتیتر به نقل از فرارو، تحرکات دیپلماتیک برای یافتن راهی به منظور پایان دادن به تقابل نظامی ایران و امریکا، درحالی همچنان با اختلافات جدی میان تهران و واشنگتن همراه است که نگرانی از احتمال اقدام یکجانبه اسرائیل و بازگشت دوباره منطقه به چرخه جنگ، بر چشمانداز مذاکرات سایه انداخته است.
به گزارش اعتماد، روزنامه «تایمز اسرائیل» به نقل از مقامهای آگاه مدعی است که مذاکرهکنندگان امریکایی و ایرانی و همچنین مقامهای قطری به شدت نگرانند بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل با تایید یا بدون تایید دونالد ترامپ، دست به اقدامی بزند که به ازسرگیری درگیریهای نظامی منجر شود. براساس این گزارش ادعایی، تماسهای تقریبا روزانه نتانیاهو با ترامپ و تلاش او برای متقاعد کردن رئیسجمهور امریکا به ازسرگیری حملات، به یکی از نگرانیهای اصلی حامیان دیپلماسی در واشنگتن تبدیل شده است.
در همین حال و به باور برخی ناظران، اگرچه ترامپ در مقاطع مختلف میان گزینه نظامی و دستیابی به توافق تغییر موضع داده، به نظر میرسد در مقطع کنونی حفظ وضعیت موجود، یعنی تداوم محاصره دریایی و تشدید فشارهای اقتصادی علیه ایران، در اولویت دولت امریکا قرار گرفته است. در سوی دیگر، تهران نیز ضمن تاکید بر مواضع خود همچنان نسبت به رویکرد آژانس بینالمللی انرژی اتمی انتقاد دارد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی دستگاه دیپلماسی کشورمان با انتقاد از گزارش اخیر مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ادعاهای گروسی را یکسویه و متأثر از نفوذ امریکا و برخی کشورهای اروپایی دانست و تاکید کرد تا زمانی که آژانس مسوولیت حملات امریکا و اسراییل به تاسیسات هستهای ایران را بهصراحت نپذیرد، نمیتوان انتظار تحول در همکاریهای تهران و این نهاد بینالمللی را داشت.
او همچنین درباره مطالبه برخی جریانها برای خروج ایران از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) تاکید کرد که تصمیمگیری در این زمینه باید در چارچوب فرآیندهای قانونی انجام شود و ایران تا زمانی که عضو این معاهده است، به تعهدات خود پایبند خواهد بود. همزمان، گزارش والاستریت ژورنال درباره برآورد اطلاعاتی امریکا از باقی ماندن ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ موشک در زرادخانه ایران، بار دیگر موضوع توان دفاعی و موشکی تهران را به یکی از محورهای محاسبات امنیتی واشنگتن تبدیل کرده، بهویژه آنکه به نوشته این روزنامه، ایران همچنان روند بازسازی بخشی از توان موشکی خود را ادامه میدهد. در همین چارچوب، گزارش بلومبرگ درباره بازنگری محدود در کاهش نیروهای امریکایی مستقر در اروپا نیز حائزاهمیت است.
براساس این گزارش، نیازهای عملیاتی واشنگتن در خاورمیانه و تداوم بحران ایران، در تصمیم امریکا برای حفظ بخش عمده نیروهای خود در اروپا نقش داشته است. در تهران نیز محمدباقر قالیباف، رییس تیم مذاکرهکننده ایرانی با اشاره به رونمایی از شهر موشکی جدید، تاکید کرده ایران در وضعیت نه جنگ و نه صلح باقی نخواهد ماند و پذیرش هفت شرط اعلام شده ازسوی تهران میتواند مسیر توافق را باز کند؛ در غیر این صورت، جغرافیای نبرد را توان و اراده نیروهای مسلح ایران تعیین خواهد کرد.
مجموع این تحولات نشان میدهد که پرونده ایران همچنان میان دو مسیر فشار و دیپلماسی در نوسان است. از یکسو، واشنگتن با حفظ محاصره و تقویت ظرفیت نظامی خود میکوشد هزینههای ادامه مقاومت را برای تهران افزایش دهد و ازسوی دیگر، اختلافات بر سر مطالبات هستهای، تنگه هرمز و پیامدهای جنگ، دستیابی به توافق را با موانع جدی روبهرو کرده است.
با این حال، متغیر اسرائیل و احتمال اقدام خارج از چارچوب محاسبات دیپلماتیک، عاملی است که میتواند هرگونه تلاش برای مهار بحران را با مخاطره مواجه کند. در چنین شرایطی، تداوم وضعیت نه جنگ و نه صلح و تشدید فشارهای متقابل، یکی از محورهای اصلی معادلات
پیش روی تهران و واشنگتن خواهد بود؛ وضعیتی که نه تضمینی برای جلوگیری از جنگ دارد و نه مسیر بازگشت به توافق را به طور کامل مسدود میکند. در همین راستا روزنامه اعتماد با هدف ارزیابی تحولات پیش رو با نوذر شفیعی، عضو هیات علمی دانشگاه تهران گفتوگو کرده است.
تغییر اولویتهای واشنگتن از پرونده ایران تا انتخابات آینده
نوذر شفیعی، استاد دانشگاه در پاسخ به پرسش نخست درباره پیامدهای تغییر تیم مذاکرهکننده امریکایی و فراتر از آنعدم تمایل امریکا به مذاکره حداقل در مقطع کنونی گفت: به باور من کنارهگیری جیدی ونس از روند مذاکرات تهران و واشنگتن، حاوی یک پیام سیاسی ازسوی ترامپ بود و آن، پایان دادن به مذاکرات است، بهویژه اینکه در مذاکرات اخیر به میزبانی قطر، عملا اختلاف دیدگاهها بسیار زیاد بود. به نظر میرسد ترامپ به این نتیجه رسید که مذاکرات راه به جایی نمیبرد. در نتیجه، معاونش را نیز از انتظارات خوشبینانهای که نسبت به مذاکرات وجود داشت، منصرف و به او تفهیم کرد که این خوشبینیها شاید صرفا یک سراب باشد.
به گفته شفیعی بنابراین، به نظر میرسد مذاکرات با ایران تا اینجا به نتیجهای نخواهد رسید و ترامپ احتمالا از ونس خواسته بیش از این بر موضوع مذاکره اصرار نکند. این استاد دانشگاه در ادامه خاطرنشان کرد: البته این یک بخش از ماجراست و در سوی دیگر، موضوع مهم دیگری وجود دارد و آن شکست جمهوریخواهان در برابر دموکراتهاست.
شفیعی در ادامه تشریح کرد: در شرایط کنونی وضعیت جریان «ماگا» نیز اهمیت یافته است. به باور من، ماموریت جدیدی که به «جیدی ونس» واگذار شده، معطوف کردن توجه او از مسائل خارجی به مسائل داخلی امریکاست. لذا چندان نمیتوان شکافی میان ونس و ترامپ مشاهده کرد. درست است که ترامپ فردی تندرو و جیدی ونس چهرهای میانهروتر است؛ ترامپ صلح از طریق قدرت را دنبال میکند و جیدی ونس بر صلح از مسیر مذاکره تاکید دارد. این تفاوت دیدگاهها وجود دارد، اما این اختلافات بیشتر در حوزه روش و تاکتیک است. به هر حال، هر دو عضو حزب جمهوریخواه هستند و در طیف راستگرای این حزب قرار میگیرند؛ بنابراین، خطمشی کلی آنها مشخص است.
دیپلماسی معلق میان تهدید نظامی و فشار اقتصادی
شفیعی در پاسخ به دیگر پرسش درباره سناریوهای احتمالی بعد از بستن روزنه دیپلماسی توسط ترامپ گفت: سناریوی نخست، ورود دوباره به مذاکرات است. به اعتقاد من، این سناریو پیشتر در جریان بود، اما به شکست انجامید. دلیل این شکست نیز تفاوت فاحش در انتظارات ایران و امریکا بود؛ بهگونهای که هیچیک از طرفین حاضر به تعدیل خواستههای خود نشدند. بنابراین، عملا باتوجه به اظهارات ترامپ مبنی بر اینکه دیگر پیگیر مذاکرات نباشد و به مسائل داخلی بپردازد، به نظر میرسد این گزینه فعلا از دستور کار خارج شده است.
به گفته شفیعی، البته این بدان معنا نیست که مذاکرات برای یک دوره بلندمدت به طور کامل منتفی شده باشد. در حوزه علوم انسانی و مسائل سیاسی، نمیتوان یک اتفاق یا تصمیم مقطعی را لزوما مبنای ارزیابی بلندمدت قرار داد. برای مثال، دیدار شی جینپینگ، ترامپ و پوتین در چین و همچنین دیدارهای دیگر در سطح بینالمللی، ممکن است زمینههایی را برای ازسرگیری مذاکرات فراهم کند.
شفیعی در ادامه گفت: سناریوی دوم، آغاز جنگ علیه ایران است. این احتمال حتی پیش از انتخابات امریکا نیز مطرح بود. در آن مقطع گفته میشد اگر ترامپ در انتخابات شکست بخورد، ممکن است برای جبران این شکست و آنچه نوعی تحقیر سیاسی تلقی میکند، به ویژه در فاصله برگزاری انتخابات تا اعلام نتایج و استقرار نمایندگان جدید در کنگره، دست به یک عملیات نظامی علیه ایران بزند. با این حال، در حال حاضر و با توجه به مواضع مختلف ترامپ، به نظر میرسد این سناریو تا حدودی کمرنگ شده است.
این تحلیلگر روابط بینالملل در ادامه گفت: برای مثال، او اعلام کرده در صورتی که تغییری در وضعیت تنگه هرمز مشاهده نکند، عملیات نظامی انجام نخواهد داد. همچنین اظهارات دیگری در این زمینه مطرح کرده که نشاندهنده تداوم ابهام درباره تصمیم نهایی واشنگتن است.
شفیعی در ادامه خاطرنشان کرد: سناریوی سوم، تداوم و تشدید وضعیت نه جنگ و نه صلح کنونی است. در این چارچوب، احتمالا امریکاییها به سمت تشدید تحریمها در حوزههای دریایی، زمینی و حتی هوایی حرکت خواهند کرد. همچنین باید انتظار داشت فشارهای زیادی بر کشورهایی مانند عراق، پاکستان، ترکیه و سایر کشورهایی که ایران با آنها مبادلات اقتصادی دارد، وارد شود. به باور من، این سناریو نیز در دستور کار امریکاییها قرار دارد.
آرایش نظامی امریکا اهرمی برای حفظ وضعیت حاکم
این عضو هیات علمی دانشگاه در پاسخ به دیگر پرسش مبنی بر ارزیابیاش از آرایش نظامی منطقه در مقطع کنونی و استقرار گسترده تجهیزات نظامی امریکا گفت: این آرایش نظامی را میتوان از دو منظر موردتوجه قرار داد؛ نخست، نمایش قدرت. گاهی کشورها بهجای اعمال قدرت، به نمایش آن روی میآورند. در واقع، این نمایش قدرت میتواند مکمل محاصره دریایی ایران و سیاست فشار حداکثری علیه کشور و بیانگر اراده جدی امریکا برای اعمال فشار بر ایران باشد.
به باور شفیعی به هر حال، چنین آرایش نظامی ممکن است هزینههای روزمرهای را به نیروهای نظامی امریکا و خزانه این کشور تحمیل کند، اما در هر صورت، وضعیتی میان ورود به جنگ و ترک صحنه است. به عبارت دیگر، معنای این آرایش نظامی را میتوان در همین چارچوب ارزیابی کرد.
این استاد دانشگاه در ادامه تاکید کرد: نکته دوم این است که نباید لزوما این تحرکات را صرفا نمایش قدرت تلقی کنیم، بلکه باید احتمال آمادگی برای ورود به جنگ را نیز درنظر بگیریم. همانطور که در سناریوهای قبلی نیز اشاره کردم، این احتمال وجود دارد، هر چند تاحدودی از ذهن دور است. به تعبیر دوستانی که در حوزه سناریونویسی و آیندهپژوهی فعالیت میکنند، سناریوی مرجح یا سناریوی اصلی، تداوم وضعیت فعلی و تشدید آن است؛ درحالیکه سناریوهای احتمالی دیگر میتوانند به سمت جنگ یا شکلهای دیگری از رویارویی حرکت کنند. به باور شفیعی در عین حال، به نظر میرسد این نیروها برای بلندمدت در منطقه باقی بمانند، چراکه حضور آنها ممکن است از نگاه امریکا برای تشدید فشار حداکثری علیه ایران ضروری باشد.