پشت پرده معامله احتمالی واشنگتن، مسکو و پکن
نشست احتمالی ترامپ، پوتین و شی جینپینگ لزوماً تکرار کنفرانس یالتا یا مقدمه تقسیم رسمی جهان نیست، بلکه میتواند فرصتی برای مدیریت رقابت و تفاهم محدود میان قدرتهای بزرگ باشد. آمریکا بر مسائل هستهای و راهبردی، روسیه بر جنگ اوکراین و کاهش فشارهای غرب و چین بر اقتصاد، تجارت و رقابت فناوری تمرکز دارد. با این حال، اوکراین و اروپا نگران هستند که درباره امنیت و منافعشان بدون حضور آنها تصمیمگیری شود. اختلافها بر سر تایوان، کنترل تسلیحات هستهای و فناوری نیز مانع توافقهای گسترده است.
به گزارش اینتیتر به نقل از فرارو، احتمال برگزاری نشست سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در چین، بحث درباره آینده نظم جهانی و امکان شکلگیری تفاهمهای تازه میان قدرتهای بزرگ را دوباره مطرح کرده است. در حالی که هنوز جزئیات قطعی این دیدار اعلام نشده، نگرانیهایی درباره احتمال توافقهای غیررسمی بر سر مناطق بحرانی جهان و تصمیمگیری درباره سرنوشت کشورهایی که در مذاکرات حضور ندارند، افزایش یافته است.
اوکراین، کشورهای اروپایی و بازیگران منطقهای از جمله ایران، در شمار طرفهایی قرار دارند که ممکن است از نتایج چنین گفتوگوهایی تأثیر بپذیرند. با این حال، مقایسه نشست احتمالی رهبران آمریکا، روسیه و چین با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵، بدون توجه به تفاوتهای اساسی شرایط تاریخی و سیاسی دو دوره، میتواند تصویری نادرست از ماهیت تحولات کنونی ارائه دهد.
یالتای جدید؛ تشبیهی که به احتیاط نیاز دارد
گمانهزنیها درباره نشست احتمالی رهبران آمریکا، روسیه و چین، بار دیگر مفهوم تقسیم حوزههای نفوذ میان قدرتهای بزرگ را وارد بحثهای سیاسی کرده است. برخی ناظران این رویداد را با کنفرانس یالتا مقایسه میکنند؛ نشستی که در فوریه ۱۹۴۵، در آستانه پایان جنگ جهانی دوم، با حضور رهبران آمریکا، بریتانیا و اتحاد شوروی برگزار شد و در شکلگیری ترتیبات سیاسی و امنیتی پس از جنگ، بهویژه در اروپا، نقش مهمی داشت.
با این حال، شرایط امروز با سال ۱۹۴۵ تفاوتهای بنیادین دارد. در یالتا، جنگ جهانی دوم به مراحل پایانی خود نزدیک شده بود و قدرتهای شرکتکننده از موقعیت پیروزی نظامی درباره آینده اروپا و نظم پس از جنگ مذاکره میکردند. در مقابل، جهان امروز نه با پایان یک جنگ جهانی، بلکه با مجموعهای از بحرانهای حلنشده و رقابتهای همزمان روبهرو است.
جنگ اوکراین همچنان ادامه دارد، اختلافهای آمریکا و چین بر سر تجارت، فناوری و تایوان پابرجا است و روابط واشنگتن با مسکو نیز با مجموعهای از تعارضهای امنیتی و سیاسی همراه است. علاوه بر این، حتی دستور کار نهایی نشست احتمالی سهجانبه نیز بهطور قطعی مشخص نشده است. با وجود این تفاوتها، احتمال شکلگیری تفاهمهایی غیررسمی را نمیتوان نادیده گرفت.
هر یک از سه قدرت نیز اولویتهای متفاوتی دارد. آمریکا بر مسائل هستهای، رقابت راهبردی و پرونده ایران تمرکز دارد؛ روسیه جنگ اوکراین و جایگاه امنیتی خود در اروپا را در اولویت قرار میدهد و چین نیز علاوه بر مسائل اقتصادی، نسبت به آینده تایوان حساسیت ویژهای دارد. در چنین شرایطی، به جای توافقی رسمی برای تقسیم جهان، ممکن است نوعی تفاهم محدود یا چشمپوشی متقابل درباره برخی پروندهها شکل بگیرد؛ وضعیتی که بدون امضای توافقنامهای شبیه یالتا نیز میتواند بر موازنه قدرت جهانی اثر بگذارد.
جهان امروز در شرایطی متفاوت قرار دارد و گفتوگوی رهبران آمریکا، روسیه و چین را میتوان بخشی از روند گذار از نظم تکقطبی به ساختاری چندقطبی دانست. در این برداشت، تحولات نظام بینالملل ضرورت گفتوگوی مستقیم را افزایش داده است. رقابت بر سر هوش مصنوعی، بازدارندگی هستهای، مسائل راهبردی و روابط اقتصادی، مجموعهای از موضوعات را تشکیل میدهد که بدون ارتباط مستقیم میان واشنگتن، مسکو و پکن، مدیریت آنها دشوارتر خواهد شد.
حضور ولادیمیر پوتین در چنین نشستی برای روسیه اهمیت سیاسی و نمادین دارد. مسکو میخواهد نشان دهد که با وجود فشارهای غرب و تلاشها برای محدود کردن روابط بینالمللی آن، همچنان یکی از بازیگران اصلی در تصمیمگیریهای مربوط به نظم آینده جهان است. از این منظر، نشست سهجانبه بیش از آنکه مقدمهای برای تقسیم رسمی جهان باشد، فرصتی برای مدیریت رقابت و بررسی امکان کاهش برخی تنشهای راهبردی است.
پکن بر اقتصاد تمرکز دارد؛ تایوان و اوکراین در حاشیه؟
چین در مواضع رسمی خود بیشتر بر آمادگی برای میزبانی نشست سیوسوم سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه موسوم به اپک و دستور کار اقتصادی آن تأکید کرده است. در حالی که رسانههای آمریکایی و روسی توجه زیادی به احتمال برگزاری نشست سهجانبه نشان دادهاند، رسانههای چینی در مقطع مورد بحث تمرکز کمتری بر این موضوع داشتند و وزارت خارجه چین نیز جزئیات و زمانبندی قطعی چنین دیداری را اعلام نکرده بود.
اولویت پکن بر تجارت جهانی، زنجیرههای تأمین، روابط دوجانبه با آمریکا و حفظ امنیت و ثبات بینالمللی متمرکز است. چین تلاش می کند از جایگاه خود در اقتصاد جهانی برای گسترش نفوذ سیاسی استفاده کند، بیآنکه لزوماً وارد تمام مناقشات امنیتی میان آمریکا و روسیه شود. در موضوع اوکراین، مقامهای چینی پیشتر بر ماهیت اروپایی این بحران تأکید کردهاند. این رویکرد نشان میدهد پکن ترجیح میدهد ضمن حفظ روابط نزدیک با مسکو، از پذیرش مسئولیت مستقیم برای حلوفصل جنگ یا ورود به ترتیبات امنیتی اروپا خودداری کند.
در مسئله تایوان نیز چین بر حفظ چارچوب سیاسی مورد نظر خود تأکید دارد. بر اساس توضیحات مطرحشده درباره ترتیبات نشست اپک، حضور تایپه در سطح نمایندگی تجاری و اقتصادی پیشبینی شده و قرار نیست مقام سیاسی ارشد تایوان در آن شرکت کند. این رویکرد با تلاش پکن برای تأکید بر موضع خود درباره جایگاه تایوان ارتباط دارد.
در کنار این مسائل، چین خود را کشوری پایبند به حقوق بینالملل معرفی میکند و اتهامهای مربوط به فروش تجهیزات دارای کاربرد دوگانه به کشورهایی مانند ایران را نمیپذیرد. از نگاه پکن، شرکتهای چینی حق دارند محصولات تجاری خود را به مشتریان مختلف عرضه کنند و تحریمهای یکجانبه آمریکا نباید به محدودیتهایی الزامآور برای تجارت چین تبدیل شود.
نگرانی از تفاهم پشت درهای بسته؛ چه کسانی نگراناند؟
یکی از مهمترین پیامدهای سیاسی نشست احتمالی، نگرانی کشورهایی است که ممکن است درباره مسائل مرتبط با امنیت و منافع آنها گفتوگو شود، بدون آنکه خودشان در مذاکرات حضور داشته باشند. اوکراین و کشورهای اروپایی از جمله مهمترین طرفهای نگران هستند. این نگرانی پس از نشست پیشین ترامپ و پوتین در آلاسکا نیز مطرح شد؛ دیداری که از نگاه برخی منتقدان اروپایی، میتوانست زمینه امتیازدهی واشنگتن به مسکو را فراهم کند.
سه قدرت بزرگ اهداف یکسانی ندارند، اما ممکن است در برخی پروندهها به تفاهمهایی دست یابند که با خواستههای متحدان یا شرکای منطقهای آنها همسو نباشد. آمریکا ممکن است در پی دستیابی به توافقهایی درباره کنترل تسلیحات هستهای یا محدود کردن توانمندیهای راهبردی رقبای خود باشد.
روسیه میتواند کاهش فشار تحریمها و پذیرش جایگاه بینالمللی خود را دنبال کند و چین نیز در پی تثبیت موقعیتش بهعنوان قدرتی همتراز با آمریکا باشد. در چنین شرایطی، احتمال مبادله امتیازهای غیرمستقیم مطرح میشود؛ به این معنا که هر طرف ممکن است در یک پرونده انعطاف نشان دهد تا در موضوعی دیگر امتیاز بگیرد.
رقابت هستهای و فناوری؛ اختلافی که بهسادگی حل نمیشود
یکی از پیچیدهترین پروندههای احتمالی نشست، تلاش آمریکا برای وارد کردن چین به چارچوبهای کنترل تسلیحات هستهای است. واشنگتن خواهان اعمال محدودیتهایی بر زرادخانه هستهای چین است، اما پکن این درخواست را با توجه به اختلاف گسترده ظرفیت هستهای خود با آمریکا و روسیه نامتوازن میداند.
از نگاه چین، سهم این کشور از توان هستهای جهان بسیار کمتر از سهم دو قدرت بزرگ هستهای است و بنابراین نمیتوان انتظار داشت پکن در شرایط کنونی تعهداتی مشابه واشنگتن و مسکو بپذیرد. در این ارزیابی، چین ممکن است پس از سال ۲۰۳۰ آمادگی بیشتری برای ورود به مذاکرات گسترده کنترل تسلیحات نشان دهد، اما در حال حاضر چنین مذاکراتی را در اولویت قرار نمیدهد.
این اختلاف بیانگر تفاوت بنیادی نگاه سه کشور به بازدارندگی هستهای است. آمریکا میخواهد رشد توان هستهای چین را در چارچوبی قابل کنترل قرار دهد، در حالی که پکن معتقد است پیش از پذیرش محدودیتهای مشابه، باید تفاوت سطح زرادخانههای موجود در نظر گرفته شود. در کنار رقابت هستهای، هوش مصنوعی، نیمهرساناها و مواد معدنی کمیاب نیز از موضوعات مهم روابط آمریکا و چین هستند.
هر دو کشور در شکلدهی به فناوریهای آینده نقش تعیینکننده دارند و رقابت آنها در این حوزهها تنها جنبه اقتصادی ندارد، بلکه به امنیت ملی، برتری صنعتی و توانمندیهای نظامی نیز مربوط میشود.
اروپا و اوکراین؛ غایبان نگران نظم جدید
اختلاف نگاه اروپا و آمریکا به روسیه یکی از عوامل مهم در ارزیابی پیامدهای نشست احتمالی است. در بخشی از محافل سیاسی و امنیتی اروپا، روسیه همچنان از دریچه تجربه تاریخی اتحاد شوروی و نگرانیهای امنیتی ناشی از آن ارزیابی میشود. در مقابل، واشنگتن ممکن است در برخی شرایط، روسیه امروز را بازیگری متفاوت بداند که با وجود اختلافهای گسترده باید با آن وارد تعامل شد.
با این حال، آمریکا همچنان مهمترین تأمینکننده توان نظامی و پشتیبانی لجستیکی اوکراین در میان کشورهای غربی به شمار میرود و اروپا بهتنهایی ظرفیت مشابهی در اختیار ندارد. بر همین اساس، ادعای کنار گذاشتن کامل اوکراین از سوی واشنگتن با واقعیت حمایتهای نظامی و سیاسی آمریکا سازگار دانسته نمیشود؛ هرچند اختلاف بر سر میزان، شرایط و چگونگی ادامه این حمایتها همچنان وجود دارد.
اروپا از این جهت یکی از نگرانترین طرفها در برابر احتمال شکلگیری تفاهم میان سه قدرت است. کشورهای اروپایی بیم دارند که مذاکرات واشنگتن، مسکو و پکن به تصمیمهایی منجر شود که بر امنیت قاره اروپا اثر بگذارد، بدون آنکه منافع و ملاحظات آنها به اندازه کافی در نظر گرفته شود. در مقابل، چین تلاش می کند روابط خود را با اروپا، اوکراین، خاورمیانه و هند حفظ کند و از ایجاد تنشهای غیرضروری با این بازیگران پرهیز داشته باشد.
نشست احتمالی دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ بیش از آنکه تکرار کنفرانس یالتا و مقدمهای برای تقسیم رسمی جهان باشد، میتواند صحنهای برای سنجش منافع، خطوط قرمز و امکان تفاهم میان سه قدرت بزرگ باشد. آمریکا به دنبال مدیریت پروندههای هستهای و رقابتهای راهبردی است؛ روسیه تثبیت جایگاه بینالمللی و کاهش فشارهای سیاسی و اقتصادی را دنبال میکند و چین نیز بر حفظ موقعیت اقتصادی، گسترش روابط تجاری و مدیریت رقابت فناوری با واشنگتن تمرکز دارد.