آیتالله وحید خراسانی؛ مرجعیت سنتی و نگاه او به سیاست
آیتالله وحید خراسانی برخلاف برخی روحانیون و مراجع دیگر، نظریه سیاسی مستقلی را بهصورت عمومی و نظاممند درباره ساختار حکومت اسلامی ارائه نکرد. او همچنین در مناصب حکومتی حضور نداشت و فعالیت اصلی خود را در حوزه علمیه دنبال میکرد؛ اما برخلاف برخی چهرههای دیگر حوزه علمیه قم، آیتالله وحید بهطور قطعی در جرگه منتقدان یا مخالفان قرار نمیگرفت. ضمن این که نام بسیاری از مقامات ارشد و روحانی کشور از جمله آیتالله سیدمجتبی خامنهای در فهرست شاگردان ایشان قرار دارد.
به گزارش اینتیتر به نقل از فرارو، آیتالله حسین وحید خراسانی، از مراجع برجسته شیعه که روز ۲۶ آبان ۱۴۰۵ درگذشت، از جمله چهرههایی بود که شناخت جایگاه سیاسی او به بررسی سنت فقهی و مناسباتش با ساختار قدرت در جمهوری اسلامی نیاز دارد. او برخلاف برخی روحانیون همنسل خود، حضور مستمری در عرصه سیاست نداشت و بیشتر فعالیتهایش بر تدریس، تربیت شاگردان و مرجعیت دینی متمرکز بود.
برای بررسی اندیشه سیاسی او، باید میان خاستگاه فقهی، دیدگاه درباره قدرت و مواضع عملیاش در قبال جمهوری اسلامی تفاوت قائل شد. شواهد موجود، او را به سنت فقهی نجف و مکتب علمی آیتالله سیدابوالقاسم خویی نزدیک میکند؛ هرچند نمیتوان تمام دیدگاههای سیاسی استادش را به او نسبت داد. آیتالله وحید خراسانی بهعنوان مرجعی شناخته میشد که در سیاست ورود نمیکرد و مواضع مختلفی در خصوص موضوعات این حوزه نمیگرفت. اما آثاری از مواضع انتقادی یا حمایتی آیتالله وحید نسبت به نظام سیاسی کشورمان وجود دارد. صادق آملی لاریجانی، رئیس فعلی مجمع تشخیص مصلحت نظام و رئیس اسبق قوه قضائیه، داماد آیتالله وحید خراسانی است.
مکتب فقهی نجف؛ تأکید بر استقلال مرجعیت
وحید خراسانی پس از تحصیلات اولیه در مشهد، برای ادامه تحصیل به نجف رفت و در محضر استادانی همچون آیتالله سیدابوالقاسم خویی به تحصیل پرداخت. او از شاگردان برجسته خویی بود و در شورای فقهی او نیز عضویت داشت. بر اساس گزارشی که پایگاه اطلاعرسانی نشست دورهای اساتید سطوح عالی حوزه علمیه قم در سال ۱۳۹۹ منتشر کرده بود، روش فقهی و اصولی وحید خراسانی بهشدت از مبانی آیتالله خویی تأثیر پذیرفته بود؛ هرچند در موارد متعددی نیز با استاد خود اختلافنظر داشت.

این پیشینه علمی برای شناخت رویکرد سیاسی او اهمیت دارد. در سنت فقهی آیتالله خویی، اختیارات فقیه در امور عمومی و حکومتی با قرائت امام خمینی (ره) از ولایت فقیه تفاوت داشت. در این نگاه، مرجعیت دینی لزوماً به معنای تصدی حکومت و اداره مستقیم ساختار سیاسی نیست.
البته درباره موضع شخص وحید خراسانی نسبت به نظریه ولایت فقیه، سندی که بتوان بر اساس آن موضعی قطعی و جامع به او نسبت داد، در منابع مورد بررسی به دست نمیآید. بنابراین، انتساب او به مکتب فقهی خویی را باید از انتساب تمام دیدگاههای سیاسی آن مرجع به وی جدا کرد.
وحید خراسانی و نسبت با قدرت
آیتالله وحید برخلاف برخی روحانیون و مراجع دیگر، نظریه سیاسی مستقلی را بهصورت عمومی و نظاممند درباره ساختار حکومت اسلامی ارائه نکرد. او همچنین در مناصب حکومتی حضور نداشت و فعالیت اصلی خود را در حوزه علمیه دنبال میکرد؛ اما برخلاف برخی چهرههای دیگر حوزه علمیه قم، آیتالله وحید بهطور قطعی در جرگه منتقدان یا مخالفان قرار نمیگرفت. ضمن این که نام بسیاری از مقامات ارشد و روحانی کشور از جمله آیتالله سیدمجتبی خامنهای در فهرست شاگردان ایشان قرار دارد.

از سوی دیگر، مناسبات او با مسئولان کشور نیز صرفاً به مواضع نظری محدود نبود. در فروردین ۱۳۹۴، رهبر شهید انقلاب در سفر به قم با حضور در منزل این مرجع تقلید با ایشان دیدار کردند. آیتالله وحید نیز ابتدای همان ماه در مراسم ختم خواهر رهبر شهید در قم شرکت کرده بودند. همچنین در همان سال، حسن روحانی، عبدالرضا رحمانیفضلی، علی جنتی و شماری دیگر از مسئولان دولتی در جریان سفر به قم، به دیدار آیتالله وحید خراسانی رفتند.

خبرگزاری تسنیم در ۱۶ خرداد ۱۳۹۳، در گزارشی از نظرات علما و مراجع تقلید درباره رهبر شهید انقلاب، این نقلقولها را از منابع مختلف به آیتالله وحید خراسانی نسبت داد و منتشر کرد:
۱. هنگامی که آیتالله آملی لاریجانی برای مشورت به خدمت آیتالله وحید خراسانی رسیده بودند تا نظرات ایشان را در خصوص پست ریاست قوه قضائیه جویا شوند، ایشان فرمودند: «به هر طریق که میتوانید این سید را کمک دهید. ایشان تنها است. اگر شما او را کمک نکنید، پس چه کسی به ایشان یاری رساند؟»
۲. روزی یکی از طلبهها خدمت آقای وحید خراسانی میرود و از اوضاع و احوال کشور گلایه میکند و ایشان خطاب به این طلبه جوان میگویند: «آیا من میتوانم کشور را اداره کنم؟»
این طلبه جوان بعد از مدتی تفکر میگوید: «خیر، شما نمیتوانید این کشور را اداره کنید.» آیتالله وحید میگویند: «بهراستی چه کسی بهتر از مقام معظم رهبری میتواند این کشور را اداره کند؟»
۳. آیتالله محمدمهدی شبزندهدار نیز در درس خارج فقه خود که در مسجد اعظم قم برگزار شد، با اشاره به حمایت آیتالله وحید خراسانی از مقام معظم رهبری گفت: «آیتالله العظمی وحید خراسانی که ما بیست و چند سال خدمت ایشان مشرف میشدیم و تلمذ کردیم، چند بار در جلسات مختلف فرمودند: کارهای آقای خامنهای بر اساس موازین است.»
وی ادامه داد: «یعنی ایشان ضوابط شرعی را مراعات میکنند و اصل در این است که هوا و هوس ندارند و وقتی تشخیص میدهند که این حکم، حکم خداست، به آن عمل میکنند و این یک شهادت بزرگ است.»
استاد دروس خارج حوزه علمیه قم گفت: «در جلسه دیگری هم آیتالله وحید خراسانی از آیتالله خامنهای و پدر ایشان تعریف کردند. بنابراین، وقتی مقام معظم رهبری به حرم اهل بیت و قم مشرف میشوند، وظیفه همه ماست که از مقام شامخ ایشان تجلیل کنیم.»
وی بیان داشت: «این تجلیل، تجلیل از اسلام، مذهب، اهل بیت و مرجعیت بوده و شکر نعمت حکومت اسلامی است که خداوند متعال به این مملکت ارزانی داشته است.»
نگاه انتقادی و اولویتهای مذهبی
یکی از ویژگیهای شناختهشده وحید خراسانی، حساسیت نسبت به جایگاه مرجعیت و استقلال حوزههای علمیه بود. او در موارد مختلف درباره مسائل فرهنگی و مذهبی کشور اظهارنظر میکرد و از مسئولان انتظار داشت در سیاستگذاریهای خود، جایگاه شعائر دینی و مناسبتهای مذهبی را مورد توجه قرار دهند.

برای نمونه، او در موضوع تعطیلی سالروز شهادت امام موسی کاظم (ع) و امام جعفر صادق (ع) مواضع صریحی داشت و بر ضرورت توجه به مناسبتهای مذهبی در تقویم رسمی کشور تأکید میکرد. در این چارچوب، میتوان گفت اولویت اصلی او در مواجهه با مسائل عمومی، حفظ جایگاه تشیع، تقویت شعائر مذهبی و صیانت از استقلال مرجعیت بود. او برخلاف روحانیونی که بهطور مستمر در موضوعات اجرایی و جناحی موضعگیری میکردند، کمتر وارد منازعات روزمره سیاسی میشد.