نشست چین؛ دیدار سه ابرقدرت، فرصت یا تهدید؟
ازآنجاکه موضوع ایران ممکن است یکی از محورهای گفتوگوی سه قدرت جهانی باشد، آن هم در غیاب نمایندهای از ایران، ضرورت تحرک دیپلماتیک تهران دوچندان میشود. ایران با توجه به روابط حسنه و مناسبات سیاسی، اقتصادی و راهبردی خود با چین و روسیه، باید پیش از برگزاری نشست از این ظرفیت بهره گیرد.
به گزارش اینتیتر به نقل از فرارو، در آستانه نشست مطرحشده میان رهبران آمریکا، چین و روسیه، این پرسش اساسی پیش روی ناظران قرار میگیرد: آیا گفتوگوی سه قدرت میتواند فرصتی برای پایان جنگ ایران و آمریکا و کاهش تنشها باشد، یا به بستری برای تشدید فشار بر ایران تبدیل خواهد شد؟
اگر موضوع ایران در دستور کار چنین نشستی قرار گیرد، اهمیت آن مضاعف خواهد بود؛ زیرا بحث درباره جنگ، محاصره اقتصادی، امنیت تنگه هرمز و اختلافات هستهای، بدون حضور مستقیم ایران، میتواند بر منافع ملی و امنیت منطقه اثر بگذارد. سه سناریو در این زمینه قابل بررسی است.
سناریوی نخست؛ همراهی چین و روسیه با تشدید محاصره اقتصادی ایران
در سناریوی نخست، آمریکا میکوشد چین و روسیه را به محدودکردن روابط تجاری، مالی و انرژی با ایران ترغیب کند. هدف احتمالی این سیاست، افزایش فشار برای گرفتن امتیاز سیاسی بدون ورود به مرحله تازهای از جنگ مستقیم است.
بااینحال، چین و روسیه منافع مستقلی دارند. چین به ثبات بازار انرژی و مسیرهای تجارت وابسته است و روسیه نیز روابط سیاسی و راهبردی خود با تهران را در محاسباتش لحاظ میکند. بنابراین همراهی کامل این دو کشور با سیاست فشار حداکثری را نمیتوان مفروض گرفت.
پیامدهای انسانی این مسیر نیز اساسی است. محدودیت تجارت، اختلال تولید، کاهش اشتغال، تورم و دشواری دسترسی به کالاهای ضروری، پیش از هر چیز زندگی مردم عادی را تحت فشار قرار میدهد. تجربه طولانی تحریم کوبا یادآور آن است که فشار اقتصادی گسترده الزاماً به نتیجه سیاسی مورد انتظار نمیرسد، اما هزینه انسانی برجای میگذارد.
از سوی دیگر، نباید ایران را بازیگری منفعل تصور کرد. اگر تهران به این جمعبندی برسد که هدف، محرومکردن پایدار کشور از تجارت و فروش نفت است، احتمال تغییر محاسبات امنیتی و گسترش دامنه تقابل افزایش مییابد. در فرهنگ عامیانه گفته میشود: «آبی که برای من نمیجوشد، بگذار سر سگ در آن بجوشد.» این تعبیر توصیف منطق خطرناکی است که ممکن است در شرایط احساس بنبست پدید آید، نه تأیید آن.
تشدید تقابل میتواند امنیت کشتیرانی، زیرساختهای انرژی و اقتصاد منطقه و جهان را تهدید کند. این احتمال نه اجتنابناپذیر است و نه توجیهی برای بهخطرانداختن جان غیرنظامیان؛ بلکه هشداری درباره خطای محاسباتی در سیاست محاصره است. راه کمهزینهتر، گشودن مسیر دیپلماسی و تضمین متقابل است.
سناریوی دوم؛ میانجیگری چین و روسیه و گشودهشدن مسیر صلح
در سناریوی دوم، چین و روسیه بهجای پیوستن به فشار اقتصادی، برای میانجیگری و نظارت بر اجرای توافق احتمالی ایران و آمریکا وارد عمل میشوند. نگارنده پیشتر در مقاله «پایان جنگ ایران و آمریکا؛ از نشست استانبول تا ابتکار چین» بر ضرورت سازوکاری معتبر برای اجرای تعهدات متقابل تأکید کرده بود.
در این مسیر، نباید نقش میانجیگری قطر و پاکستان نادیده گرفته شود. اگر بر مبنای فرض تحلیلی، چارچوب اصلی تفاهم پیشتر شکل گرفته و اختلاف عمده بر سر تقدم و تأخر اجرای تعهدات باقی مانده باشد، مسئله محوری فقدان اعتماد و ضمانت اجرایی است، نه ضرورت آغاز همه مذاکرات از صفر.
چین و روسیه به دلیل نفوذ سیاسی و اقتصادی خود میتوانند به ایجاد سازوکار نظارت و تضمین کمک کنند، مشروط بر آنکه نقش آنها مورد قبول طرفین باشد. این نقش نباید به جایگزینی میانجیگران قبلی یا تصمیمگیری به جای ایران تبدیل شود.
مرحله نخست؛ اجرای هفت بند پیشنهادی ایران و بازگشایی تنگه هرمز
مبنای مرحله نخست، اجرای هفت بند پیشنهادی ایران در مقابل بازگشایی تنگه هرمز است. بر اساس موضع اعلامشدهای که در این تحلیل به آن استناد میشود، چنانچه این هفت بند اجرا شود، ایران ظرف ۲۴ ساعت تنگه هرمز را بازگشایی و امنیت عبور کشتیها را تأمین خواهد کرد. در مقابل، اقداماتی مانند رفع محاصره دریایی و فراهمکردن امکان دریافت وجوه حاصل از فروش نفت ایران باید بر اساس تعهدات مشخص آمریکا انجام شود.
تفاوت میان تعهدات فوری و اقدامات زمانبر، از جمله انتقال منابع مالی و رفع موانع بانکی، باید در جدول اجرایی توافق روشن باشد. چین و روسیه، در صورت پذیرش این مسئولیت از سوی طرفین، میتوانند بر اجرای تعهدات نظارت کنند و در ایجاد ضمانتهای معتبر برای انجام آنها نقش داشته باشند. اعلام سیاسی رفع محاصره کافی نیست؛ اجرای عملی هر تعهد باید با شاخصهای روشن راستیآزمایی شود.
نکته بنیادین آن است که نمیتوان از ایران انتظار داشت تنها برای امنیت صادرات نفت دیگران، مسیر دریایی را باز کند، درحالیکه خود همچنان از تجارت و فروش نفت محروم بماند.
مرحله دوم؛ حل اختلافات هستهای
پس از راستیآزمایی مرحله نخست، اجرای بخش هستهای میتواند آغاز شود؛ هرچند گفتوگوهای فنی آن از ابتدا به موازات سایر مذاکرات جریان داشته باشد. موضوعات اصلی عبارتاند از تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنیشده، رقیقسازی مورد توافق، سطح غنیسازی آینده، همکاری در کاربردهای صلحآمیز و نظارت فنی آژانس بینالمللی انرژی اتمی.
برای نمونه، سطح ۳٫۶ درصد میتواند یکی از گزینههای قابل مذاکره باشد، نه سطحی که از پیش توافق شده یا پاسخگوی همه نیازهای فنی فرض شود. تضمینهای امنیتی و سازوکار رسیدگی به نقض احتمالی تعهدات نیز باید بهروشنی تدوین شود.
یکی از مهمترین مزیتهای این راهکار آن است که آمریکا میتواند بدون آنکه ناچار به اعلام شکست شود و بدون آنکه شکست در برابر ایران در کارنامه سیاسی ترامپ ثبت شود، از مخمصه کنونی خارج گردد. ترامپ میتواند با استناد به پایان جنگ، بازگشایی تنگه هرمز و دستیابی به توافقی درباره برنامه هستهای ایران، این نتیجه را دستاورد سیاست خارجی خود معرفی کند و حتی مدعی پیروزی شود. به این ترتیب، مسئله حیثیت سیاسی ترامپ مانعی برای پایان جنگ نخواهد بود؛ بیآنکه ایران برای تحقق این راهحل از مطالبات اساسی خود صرفنظر کند.
چین و روسیه از کاهش تنش بینالمللی، کشورهای منطقه از کاهش خطر جنگ، و اقتصاد جهانی از ثبات تجارت و انرژی بهرهمند میشوند. به این اعتبار، دستاورد چنین توافقی میتواند فراتر از «برد ـ برد» دوطرفه، یک «برد جهانی» باشد.
سناریوی سوم؛ فرضی دور از ذهن یا تهدیدی واقعی؟
در سناریوی سوم، ممکن است آمریکا خواستار مشارکت نظامی چین و روسیه در اقدامی علیه ایران شود. چنین درخواستی، حتی اگر مطرح شود، با موانع جدی سیاسی و راهبردی روبهرو خواهد بود.
روسیه خود درگیر جنگ اوکراین است و با ایران روابط سیاسی و راهبردی دارد؛ ازاینرو ورود به جنگی دیگر علیه ایران با محدودیتها و تعارض منافع مهمی مواجه است. چین نیز خصومت مستقیمی با ایران ندارد، از روابط اقتصادی گسترده با تهران برخوردار است و در سیاست خارجی خود عموماً از ورود مستقیم به جنگهای خاورمیانه پرهیز کرده است. بنابراین، مشارکت نظامی این دو کشور علیه ایران سناریویی بسیار دور از ذهن به نظر میرسد؛ هرچند در تحلیل روابط بینالملل نباید هیچ احتمال را مطلقاً ناممکن دانست.
نتیجهگیری؛ ضرورت پیشدستی دیپلماتیک ایران
بررسی سناریوها نشان میدهد تشدید محاصره میتواند هزینههای انسانی و خطر گسترش جنگ را افزایش دهد؛ درحالیکه میانجیگری همراه با راستیآزمایی و تضمینهای متقابل، ظرفیت بیشتری برای خروج از بنبست موجود دارد. در این میان، حفظ دستاوردهای میانجیگری قطر و پاکستان اهمیت ویژهای دارد. این دو کشور در نزدیککردن مواضع طرفین نقش داشتهاند، اما مسئله اصلی تضمین اجرای تعهدات و رفع بیاعتمادی است. چین بهعنوان قدرت بزرگ اقتصادی و روسیه بهعنوان قدرت مهم سیاسی و نظامی، از جایگاه و اهرمهای بینالمللی گستردهتری برای کمک به نظارت و پشتیبانی از ضمانتهای اجرایی برخوردارند. این نقش باید مورد توافق طرفین باشد و جایگزین دستاوردهای میانجیگران پیشین نشود. ضمانت معتبر نیز صرفاً از قدرت کشورها ناشی نمیشود، بلکه نیازمند تعهدات روشن، شاخصهای راستیآزمایی و سازوکار رسیدگی به نقض احتمالی است.
ازآنجاکه موضوع ایران ممکن است یکی از محورهای گفتوگوی سه قدرت جهانی باشد، آن هم در غیاب نمایندهای از ایران، ضرورت تحرک دیپلماتیک تهران دوچندان میشود. ایران با توجه به روابط حسنه و مناسبات سیاسی، اقتصادی و راهبردی خود با چین و روسیه، باید پیش از برگزاری نشست از این ظرفیت بهره گیرد و از طریق رایزنی مستقیم با این دو کشور، دیدگاهها، مطالبات و پیشنهادهای مشخص خود را درباره پایان جنگ، رفع محاصره، بازگشایی تنگه هرمز، حل اختلافات هستهای و تضمین اجرای توافق احتمالی به اطلاع آنان برساند.