در جنگ‌های صفویه و قاجار هم همه راه‌های تجارت کشور بسته نبود
یک فعال اقتصادی، معتقد است که محدود شدن مسیرهای زمینی، به‌ویژه مسیر ترکیه، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بخش مهمی از امکان انتقال کالا از اروپا به ایران به این مسیر وابسته بوده است. او همچنین با اشاره به ظرفیت‌های استفاده‌نشده همکاری‌های اقتصادی منطقه‌ای، تأکید می‌کند که ایران می‌توانست با توسعه توافق‌نامه‌های تجارت آزاد و ترانزیتی با کشورهای همسایه، امکان استفاده متقابل از مسیرهای تجاری را تقویت کند.
به گزارش اینتیتر به نقل از فرارو، محدود شدن مسیرهای زمینی و اختلال در ارتباط تجاری با کشورهای همسایه، مسئله تجارت خارجی ایران در برابر تحولات سیاسی و محدودیت‌های منطقه‌ای را برجسته کرده است.
فشار بر مسیرهای تجارت زمینی ایران این پرسش را مطرح می کند که محدودیت‌های موجود تا چه اندازه می‌تواند بر واردات، صادرات و هزینه‌های اقتصادی کشور اثر بگذارد.
مسعود دانشمند، عضو اتاق بازرگانی و فعال اقتصادی، معتقد است که محدود شدن مسیرهای زمینی، به‌ویژه مسیر ترکیه، اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بخش مهمی از امکان انتقال کالا از اروپا به ایران به این مسیر وابسته بوده است.
این عضو اتاق بازرگانی همچنین با اشاره به ظرفیت‌های استفاده‌نشده همکاری‌های اقتصادی منطقه‌ای، تأکید می‌کند که ایران می‌توانست با توسعه توافق‌نامه‌های تجارت آزاد و ترانزیتی با کشورهای همسایه، امکان استفاده متقابل از مسیرهای تجاری را تقویت کند.
مسیرهای تجاری ایران در تنگنا قرار گرفته‌اند
مسعود دانشمند درباره وضعیت مسیرهای زمینی تجارت ایران به فرارو گفت: «پاکستان، افغانستان، عراق، ترکیه، ارمنستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان از جمله همسایگان ایران هستند که می‌توانند در ارتباطات تجاری کشور نقش داشته باشند؛ اما در شرایط فعلی، استفاده از این مسیرها با محدودیت‌هایی روبه‌رو شده است.»
این فعال اقتصادی افزود: «عراق نیز بخشی از مرزهای خود را محدود کرده است؛ هرچند این کشور مبدأ اصلی تأمین کالاهای مورد نیاز ایران نیست. عراق برای تجارت خودش، به‌ویژه در ارتباط با خلیج فارس، از مسیرهای دیگری از جمله بندر عقبه نیز استفاده می‌کند.»
وی با بیان اینکه موقعیت جغرافیایی برخی کشورهای همسایه، امکان محدودی برای جایگزینی مسیرهای تجاری ایجاد می‌کند، گفت: «افغانستان و ارمنستان کشورهای محصور در خشکی هستند و دسترسی مستقیمی به آب‌های آزاد ندارند.»
به گفته مسعود دانشمند: «ترکمنستان نیز می‌توانست به‌عنوان یک مسیر ارتباطی برای انتقال کالا از چین یا روسیه به ایران مورد استفاده قرار بگیرد، اما محدودیت در این مسیر نیز امکان استفاده از چنین ظرفیتی را کاهش داده است.»
این کارشناس اقتصادی در ادامه تأکید کرد: «در مجموع، شرایط به‌گونه‌ای است که مسیرهای زمینی کشور با محدودیت‌های جدی مواجه شده‌اند و این مسئله می‌تواند بر امکان مبادله کالا با کشورهای همسایه تأثیر بگذارد.»
ترکیه، مسیر مهم ارتباط تجاری ایران با اروپا
مسعود دانشمند با تأکید بر اهمیت مسیر ترکیه در تجارت خارجی ایران گفت: «یکی از دلایل اهمیت این مسیر آن است که کالاهای اروپایی می‌توانستند از طریق بلغارستان و سپس ترکیه وارد ایران شوند. به این ترتیب، ترکیه در انتقال کالا از کشورهای اروپایی به ایران نقش مهمی داشت.»
این عضو اتاق بازرگانی در ادامه اشاره کرد: «با محدود شدن این مسیر، دسترسی تجاری ایران به بخش مهمی از بازار اروپا نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد. به همین دلیل، شرایطی که در ارتباط زمینی ایران و ترکیه به وجود آمده، از نظر تجاری بسیار حساس است.»
وی با اشاره به اهمیت تاریخی ارتباطات زمینی ایران توضیح داد: «در دوره‌های مختلف تاریخی، حتی زمانی که ایران با همسایگان خود درگیر جنگ بوده، مسیرهای جایگزین برای ارتباط تجاری وجود داشته است. برای مثال، در دوره صفویه و همچنین در دوره قاجار و جنگ‌های ایران و روسیه، با وجود درگیری‌های نظامی، امکان استفاده از برخی مسیرهای دیگر برای تجارت برقرار بود.»
به گفته این فعال اقتصادی: «در طول تاریخ، کمتر می‌توان وضعیتی را پیدا کرد که مسیرهای زمینی و دریایی کشور به شکلی هم‌زمان و گسترده با محدودیت مواجه شده باشند.»
۷۰ سال فرصت همکاری اقتصادی با همسایگان
مسعود دانشمند با اشاره به سابقه همکاری‌های منطقه‌ای ایران و با اشاره به پیمان بغداد گفت: «پیمان بغداد در سال ۱۹۵۵ با مشارکت ایران، ترکیه، عراق، پاکستان و بریتانیا شکل گرفت و ایالات متحده نیز از آن حمایت می‌کرد. پس از تحولات سیاسی عراق در سال ۱۹۵۸ و تغییر حکومت این کشور، عراق از پیمان خارج شد و ترکیه، پاکستان و ایران در کنار بریتانیا و آمریکا در چارچوب همکاری‌های بعدی باقی ماندند. این روند در نهایت به شکل‌گیری سازمان پیمان مرکزی، معروف به سنتو، انجامید.»
این کارشناس اقتصادی تصریح کرد: «پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، کشورهای تازه‌استقلال‌یافته آسیای مرکزی و قفقاز نیز به ظرفیت همکاری‌های منطقه‌ای اضافه شدند و در ادامه، سازمان همکاری اقتصادی اکو شکل گرفت.»
وی افزود: «ایران می‌توانست از ظرفیت این مجموعه‌ها برای توسعه تجارت و ترانزیت استفاده بیشتری کند.»
به گفته مسعود دانشمند: «اگر ایران در سال‌های گذشته توافق‌نامه‌های تجارت آزاد و ترانزیتی مؤثرتری با کشورهای منطقه امضا می‌کرد، امکان استفاده متقابل از مسیرهای حمل‌ونقل و زیرساخت‌های تجاری افزایش می‌یافت.»
این فعال اقتصادی خاطرنشان کرد: «ایران می‌توانست پیش از آنکه محدودیت‌های خارجی بر مسیرهای تجاری اثر بگذارد، با کشورهای همسایه توافق‌هایی تنظیم کند که بر اساس آن، طرفین از ظرفیت‌های جغرافیایی و ترانزیتی یکدیگر استفاده کنند. چنین توافق‌هایی می‌توانست وابستگی تجارت منطقه‌ای به تصمیمات مقطعی سیاسی را کاهش دهد و مسیرهای جایگزین بیشتری در اختیار ایران قرار دهد.»
محدودیت یک مسیر، تجارت کشورهای دیگر را هم مختل می‌کند
مسعود دانشمند با اشاره به وابستگی برخی کشورهای منطقه به مسیرهای عبوری از خاک کشورهای همسایه گفت: «اگر تاجیکستان بخواهد با ایران مبادله تجاری داشته باشد، باید امکان دسترسی به مسیرهای ارتباطی مناسب را در اختیار داشته باشد. ازبکستان نیز برای دسترسی زمینی به ایران، به مسیرهای عبوری از کشورهای دیگر، از جمله ترکمنستان، نیاز دارد.»
این عضو اتاق بازرگانی تأکید کرد: «وقتی یک مسیر ترانزیتی محدود می‌شود، اثر آن تنها به دو کشوری که در دو سوی مرز قرار دارند، محدود نمی‌ماند؛ بلکه کشورهای دیگری را نیز که برای دسترسی به بازارها به همان مسیر وابسته‌اند، تحت تأثیر قرار می‌دهد.»
وی با تأکید بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های منطقه‌ای گفت: «ایران می‌توانست با توسعه همکاری‌های اقتصادی با کشورهای عضو اکو و امضای توافق‌نامه‌های مؤثر در حوزه تجارت آزاد و ترانزیت، شرایطی ایجاد کند که کشورهای منطقه برای ارتباط تجاری با یکدیگر به مسیرهای بیشتری دسترسی داشته باشند.»
به گفته مسعود دانشمند: «محدودیت‌های کنونی بار دیگر نشان می‌دهد که توسعه روابط اقتصادی منطقه‌ای و ایجاد مسیرهای جایگزین، تنها موضوعی مربوط به افزایش مبادلات تجاری نیست؛ بلکه می‌تواند در شرایط فشار سیاسی و محدود شدن مسیرهای ارتباطی، به عاملی تعیین‌کننده برای حفظ جریان تجارت خارجی کشور تبدیل شود.»
