پیامد غیرمنتظره جنگ آمریکا با ایران
جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران با ایجاد شوک در بازار جهانی انرژی، وابستگی به نفت و گاز را به چالشی امنیتی تبدیل کرده و برخی کشورها را به سمت خودروهای برقی و انرژی‌های تجدیدپذیر سوق داده است. بااین‌حال، بازگشت احتمالی تقاضای نفت و افزایش مصرف زغال‌سنگ نشان می‌دهد این گذار قطعی نیست. سیاست‌های ترامپ نیز هم‌زمان توسعه انرژی پاک در خارج از آمریکا را تقویت و در داخل تضعیف کرده‌اند.
به گزارش اینتیتر به نقل از شبکه سی،ان ان، جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران قرار بود با حمله‌ای کوتاه طی چند هفته تمام شود؛ اما اکنون در هشتمین ماه خود، نظام انرژی جهان را با بحرانی گسترده روبه‌رو کرده است. جهش قیمت نفت و گاز، آسیب‌پذیری سوخت‌های فسیلی در برابر تنش‌های ژئوپلیتیکی را آشکار کرده و شماری از کشورها را به سمت انرژی‌های پاک سوق داده است.
این تحولات پرسشی غیرمنتظره را مطرح می‌کند: آیا دونالد ترامپ، با وجود مخالفت سرسختانه با سیاست‌های اقلیمی، ممکن است ناخواسته به تسریع گذار جهانی به انرژی پاک کمک کند؟
شوک انرژی و تغییر چشم‌انداز تقاضای نفت
چنین نتیجه‌ای تناقضی عمیق خواهد داشت. ترامپ بارها گرمایش جهانی را «فریب» و انرژی پاک را «کلاهبرداری» خوانده، از گسترش سوخت‌های فسیلی حمایت کرده و بسیاری از مقررات زیست‌محیطی و اقلیمی را تضعیف کرده است. بااین‌حال، جنگ ایران نشان داده است که اتکای گسترده به نفت و گاز تا چه اندازه می‌تواند اقتصاد کشورها را در برابر بی‌ثباتی سیاسی و اختلال در مسیرهای انتقال انرژی آسیب‌پذیر کند.
سامانتا گراس، مدیر ابتکار امنیت انرژی و اقلیم در مؤسسه بروکینگز می‌گوید سیاست‌های ترامپ برای تشویق مصرف سوخت‌های فسیلی ممکن است در نهایت به تسریع کاهش وابستگی به آنها منجر شود.
آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در فوریه، بزرگ‌ترین شوک نفتی تاریخ را رقم زد. ایران با مختل‌کردن عبورومرور از تنگه هرمز، آبراهی حیاتی که پیش از جنگ حدود یک‌پنجم نفت و گاز جهان از آن عبور می‌کرد، قیمت نفت را به بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه رساند. بسیاری از تحلیلگران تصور می‌کردند افزایش قیمت‌ها موقتی خواهد بود. هزینه انتقال نفت از این مسیر همچنان بالاست و جبهه‌های تازه‌ای از درگیری از جمله حملات حوثی ها به تأسیسات نفتی و نفتکش‌های عربستان، بر ناامنی بازار افزوده‌اند.
این شرایط پیش‌بینی‌های مربوط به تقاضای انرژی را نیز تغییر داده است. آژانس بین‌المللی انرژی در ژانویه انتظار داشت تقاضای جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ روزانه ۹۳۰ هزار بشکه افزایش یابد. اما در سپتامبر، با اشاره به بن‌بست مذاکرات آمریکا و ایران، پیش‌بینی خود را به کاهش روزانه ۲٫۵ میلیون بشکه‌ای تقاضا تغییر داد.
کاهش انتشار کربن و افزایش استقبال از خودروهای برقی
کاهش مصرف نفت به معنای کاهش بخشی از آلودگی‌های گرمازای ناشی از سوخت‌های فسیلی نیز هست. بر اساس تحلیل مؤسسه غیرانتفاعی «کربن بریف»، انتشار جهانی ناشی از سوخت‌های فسیلی در سال ۲۰۲۶ احتمالاً حدود نیم درصد کاهش خواهد یافت. اگر این پیش‌بینی محقق شود، نخستین کاهش از سال ۲۰۲۰ خواهد بود؛ سالی که همه‌گیری کرونا فعالیت‌های اقتصادی جهان را به‌شدت محدود کرد.
بخش حمل‌ونقل، که سهم بزرگی از نفت جهان را مصرف می‌کند، از نخستین حوزه‌های متأثر از بحران بوده است. مردم کمتر رانندگی می‌کنند و سفرهای هوایی کاهش یافته است. بااین‌حال، اسوره آلویک، معاون شرکت مشاوره‌ای نروژی دی‌ان‌وی، این تغییرات رفتاری را احتمالاً موقتی می‌داند. از نظر او، تغییرات در انتخاب خودروها می‌تواند ماندگاری بیشتری داشته باشد.
طبق آمار آژانس بین‌المللی انرژی، فروش جهانی خودروهای برقی در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ چهار درصد افزایش یافت. این نهاد اعلام کرده است که بحران خاورمیانه ضرورت استفاده از خودروهای برقی را برای تقویت امنیت انرژی و کاهش نگرانی‌های مربوط به هزینه سوخت برجسته کرده است. استرالیا، بخش‌هایی از آسیا و اروپا شاهد رشد استقبال از خودروهای برقی بوده‌اند. بر اساس گزارش سازمان غیرانتفاعی «حمل‌ونقل و محیط‌زیست»، فروش این خودروها در اروپا در سال ۲۰۲۶ به رکورد رسیده است. افزایش قیمت سوخت، به‌ویژه گازوئیل که از آغاز جنگ ۳۸ درصد گران‌تر شده، یکی از عوامل اصلی این روند بوده است.
بااین‌حال، آمریکا مسیر متفاوتی را طی می‌کند. فروش خودروهای برقی در این کشور از ابتدای سال بیش از ۳۰ درصد کاهش یافته است؛ روندی که پژوهشگران شرکت «موتور اینتلیجنس» آن را به کاهش حمایت دولت ترامپ از این خودروها و محدودشدن دسترسی به مدل‌های ارزان‌تر چینی مرتبط می‌دانند.
انرژی خورشیدی و بادی؛ گزینه‌ای برای کاهش وابستگی راهبردی
بحران تنها بازار نفت را تحت تأثیر قرار نداده است. آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده که جنگ شوک بزرگی به عرضه جهانی گاز طبیعی وارد کرده و انتظار می‌رود تقاضای جهانی این سوخت در سال ۲۰۲۶ حدود نیم درصد کاهش یابد. در واکنش به این وضعیت، ده‌ها کشور از زمان آغاز جنگ سیاست‌هایی برای جایگزینی سوخت‌های فسیلی با انرژی پاک اجرا کرده‌اند.
برخلاف نفت و گاز که انتقال آنها به مسیرهای محدود و آسیب‌پذیر وابسته است، انرژی خورشیدی و بادی امکان تولید داخلی برق را فراهم می‌کنند و می‌توانند بخشی از مخاطرات ناشی از اختلال در زنجیره تأمین جهانی را کاهش دهند. امی مایرز جافه، مدیر آزمایشگاه جهانی انرژی، اقلیم و پایداری دانشگاه نیویورک، می‌گوید تحولات ژئوپلیتیکی جدید در حوزه انرژی، توسعه راهکارهای پاک و برقی‌سازی را تسریع کرده‌اند.
برای نمونه، سرمایه‌گذاری در ظرفیت انرژی خورشیدی در کشورهای جنوب شرق آسیا طی دو سه‌ماهه نخست سال تقریباً چهار برابر شده است. به گفته تس کارتر، مدیر همکار بخش انرژی و اقلیم در گروه رودیم، وابستگی این منطقه به گاز طبیعی مایع وارداتی از خلیج فارس، کشورها را وادار کرده است سریع‌تر به سمت منابع جایگزین حرکت کنند. گراس تأکید می‌کند که مشاهده آثار پایدار این روند زمان‌بر خواهد بود؛ زیرا گسترش گسترده خودروهای برقی و تغییر ساختار شبکه‌های برق فرایندهایی طولانی هستند. بااین‌حال، او انتظار دارد این تحولات در نهایت ادامه پیدا کنند.
بازگشت زغال‌سنگ و احتمال احیای تقاضای نفت
با وجود این نشانه‌ها، گذار انرژی الزاماً به معنای حرکت مستقیم همه کشورها به سمت منابع تجدیدپذیر نیست. برخی دولت‌ها برای جبران کمبود انرژی به زغال‌سنگ، آلاینده‌ترین سوخت فسیلی روی آورده‌اند. بر همین اساس، اکنون پیش‌بینی می‌شود تقاضای جهانی زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۶ حدود ۱٫۲ درصد افزایش یابد؛ تغییری برخلاف برآوردهای قبلی که از کاهش اندک مصرف حکایت داشتند.
همچنین احتمال دارد تقاضای نفت و گاز پس از فروکش‌کردن بحران دوباره افزایش یابد. آژانس بین‌المللی انرژی برای سال ۲۰۲۷ احیای تقاضای نفت را پیش‌بینی کرده است. تجربه همه‌گیری کرونا نیز نشان داد اختلال‌های بزرگ الزاماً به تغییر دائمی الگوی مصرف منجر نمی‌شوند؛ زیرا تقاضای سوخت‌های فسیلی در سال ۲۰۲۱ دوباره افزایش یافت.
بااین‌حال، مدت‌زمان جنگ می‌تواند در تعیین مسیر آینده اهمیت تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. تحلیل دی‌ان‌وی نشان می‌دهد هر ماه ادامه درگیری، احتمال کاهش دائمی تقاضای نفت را افزایش می‌دهد. آلویک می‌گوید اگر جنگ چهار سال ادامه پیدا کند، بر اساس تحلیل این مؤسسه، تقاضای نفت دیگر به سطح سال ۲۰۲۵ بازنخواهد گشت.
آیا ترامپ ناخواسته به گذار انرژی کمک می‌کند؟
برخی کارشناسان معتقدند حتی اگر جنگ به‌زودی پایان یابد، تغییرات مهمی در ارزیابی کشورها از امنیت انرژی ایجاد شده است. ایران نشان داده است که برای مختل‌کردن یک آبراه حیاتی، استفاده از پهپادها و موشک‌ها می‌تواند مؤثر باشد. گراس می‌گوید جهان دیگر نمی‌تواند آنچه در تنگه هرمز رخ داده نادیده بگیرد؛ زیرا عرضه نفت و گاز اکنون ناامن‌تر از گذشته به نظر می‌رسد. راب جکسون، دانشمند اقلیم در دانشگاه استنفورد، نیز معتقد است گسترش مشوق‌های خرید خودروهای برقی، زیرساخت‌های شارژ و برقی‌سازی در ده‌ها کشور می‌تواند تأثیری پایدار بر گذار انرژی داشته باشد.
بااین‌حال، جکسون تعبیر «رئیس‌جمهور اقلیمی ناخواسته» برای ترامپ را بی‌اساس می‌داند. از نظر او، ترامپ ممکن است ناخواسته به افزایش استفاده از انرژی پاک در خارج از آمریکا کمک کرده باشد، اما سیاست‌های دولتش توسعه انرژی سبز در داخل کشور را تضعیف کرده و پیشرفت آمریکا را دهه‌ها عقب انداخته است.
