طرح پنج‌روزه قطر؛ معامله بزرگ ایران و آمریکا در راه است؟
هم‌زمان با افزایش احتمال حمله تازه آمریکا و اسرائیل به ایران، مقام‌های ارشد عربستان، ترکیه و پاکستان در تهران برای مهار بحران و حمایت از دیپلماسی دیدار کردند. این رایزنی‌ها در چارچوب پیمان مکه و با پشتیبانی از میانجی‌گری قطر و پاکستان انجام شد. پیشنهاد بازگشایی تنگه هرمز در برابر پایان محاصره دریایی آمریکا مطرح است، اما اختلاف هسته‌ای، مخالفت تهران با انتقال اورانیوم غنی‌شده و تهدیدهای نظامی، دستیابی به توافق را دشوار کرده‌اند.
به گزارش اینتیتر به نقل از نیویورک تایمز، اریکا سولومون، خبرنگار بخش بین الملل روزنامه نیویورک تایمز
در شرایطی که نگرانی‌ها از آغاز دور تازه‌ای از درگیری میان ایران، آمریکا و اسرائیل افزایش یافته است، مقام‌های ارشد عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان روز دوشنبه در تهران با مقام‌های ایرانی دیدار کردند. این نشست مشترک در حالی برگزار شد که گزارش‌هایی درباره بررسی طرح‌های احتمالی حمله جدید به ایران از سوی واشنگتن و تل‌آویو منتشر شده و کشورهای منطقه درصدد هستند از گسترش بحران جلوگیری کنند.
علی باقری‌کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، هدف این دیدارها را کمک به تقویت امنیت منطقه‌ای عنوان کرد. رسانه دولتی پرس‌تی‌وی گزارش داد که مذاکرات بخشی از تلاش‌های دیپلماتیک برای مهار تنش‌ها و جلوگیری از بی‌ثباتی بیشتر در خاورمیانه است.
این دیدار از آن جهت اهمیت دارد که عربستان، ترکیه و پاکستان امسال توافق دفاع جمعی تازه‌ای با عنوان «پیمان مکه» تشکیل داده‌اند. نشست روز دوشنبه نخستین دیدار مشترک در سطح عالی میان این سه کشور و ایران از زمان تشدید درگیری‌های عربستان با حوثی‌های مورد حمایت تهران در یمن به شمار می‌رود.
نمایندگان ارشد سه کشور در تهران
بر اساس اعلام وزارت خارجه عربستان، شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع این کشور، در مذاکرات حضور داشت. رسانه‌های دولتی ایران نیز گزارش دادند که عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و ابراهیم کالین، رئیس سازمان اطلاعات ملی ترکیه هیئت‌های همراه را تشکیل می‌دهند. صداوسیمای ایران بعدازظهر دوشنبه اعلام کرد که این مقام‌ها با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران و محسن رضایی، رئیس شورای عالی امنیت ملی نیز دیدار کرده‌اند.
حضور وزیر دفاع عربستان در تهران، به‌ویژه در شرایط کنونی، اقدامی معنادار تلقی می‌شود. ریاض در هفته‌های اخیر با تشدید حملات حوثی‌ها روبه‌رو بوده و درگیری‌ها شامل حملات به فرودگاه‌ها و تأسیسات نفتی نیز شده است. از سوی دیگر، وقوع جنگی تازه میان ایران، آمریکا و اسرائیل می‌تواند حملات ایران به خاک عربستان را بار دیگر افزایش دهد و فشار امنیتی بیشتری بر این کشور وارد کند.
خالد بن سلمان برادر ولیعهد عربستان و از فرستادگان مورد اعتماد رهبری این کشور است. اعزام او می‌تواند نشان‌دهنده تمایل ریاض به جلوگیری از بازگشت درگیری گسترده‌ای باشد که پیامدهای آن ممکن است از مرزهای ایران و اسرائیل فراتر رود.
تلاش‌های قطر و پاکستان برای احیای توافق
نشست تهران در ادامه تلاش‌های دیپلماتیک دیگر کشورهای منطقه برگزار شد. یک روز پیش از آن، میانجی‌های قطری برای دستیابی به توافقی میان ایران و آمریکا و جلوگیری از آغاز جنگی تازه به تهران سفر کرده بودند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، این سفر را تأیید کرد. عاصم منیر نیز هفته گذشته برای کمک به تلاش‌های دیپلماتیک به ایران رفته بود.
یک مقام کشورهای خلیج فارس که به دلیل حساسیت مذاکرات نخواست نامش فاش شود، گفت گفت‌وگوهای روز دوشنبه در حمایت از تلاش‌های قطر و پاکستان انجام می‌شود. به گفته او، یکی از اهداف این رایزنی‌ها ترغیب ایران به نشان‌دادن انعطاف کافی برای دستیابی به راه‌حلی دیپلماتیک با واشنگتن است.
دو دیپلمات آگاه از مذاکرات نیز گفتند میانجی‌های قطری در حال پیگیری طرحی هستند که بر اساس آن، ایران و آمریکا طی یک دوره پنج‌روزه مجموعه‌ای از امتیازها را ارائه دهند. در چارچوب این پیشنهاد، ایران تنگه هرمز را برای عبور کشتی‌های تجاری بازگشایی می‌کند و آمریکا نیز محاصره دریایی بنادر ایران را پایان می‌دهد؛ محاصره‌ای که بحران اقتصادی کشور را تشدید کرده است.
تنگه هرمز یکی از گذرگاه‌های حیاتی انتقال انرژی در خلیج فارس است و هرگونه اختلال در عبورومرور آن می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای تجارت و بازارهای انرژی داشته باشد. با این حال، زمان‌بندی اجرای تعهدات همچنان مانع اصلی توافق است. دیپلمات‌ها گفته‌اند میانجی‌ها تلاش می‌کنند ایران در مرحله نخست توافق، امتیازی درباره برنامه هسته‌ای خود ارائه کند؛ درخواستی که با مخالفت‌های مکرر تهران روبه‌رو شده است.
اختلاف هسته‌ای و خطر گسترش جنگ
مقام‌های ایرانی بارها اعلام کرده‌اند که حاضر نیستند بخشی از ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود را از کشور خارج کنند. محسن رضایی هفته گذشته نیز تأکید کرد که حتی «یک ذره از مواد هسته‌ای غنی‌شده» ایران از کشور خارج نخواهد شد.
در همین حال، مقام‌های ایرانی نسبت به امکان دستیابی به توافق ابراز بدبینی کرده‌اند. آنان هشدار داده‌اند که در صورت حمله دوباره به ایران، دامنه اهداف پاسخ نظامی می‌تواند گسترش یابد و مراکز داده و کابل‌های اینترنتی زیر دریا در منطقه را نیز دربرگیرد. چنین تهدیدی نشان می‌دهد که دور تازه درگیری ممکن است زیرساخت‌های ارتباطی و اقتصادی منطقه را نیز در معرض خطر قرار دهد.
گزارش‌ها حاکی است که مقام‌های آمریکایی و اسرائیلی در حال بررسی گزینه‌هایی برای حمله احتمالی پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در هفته آینده هستند. این گزارش‌ها بر نگرانی کشورهای منطقه افزوده و انگیزه آنان را برای یافتن راهی جهت جلوگیری از جنگ بیشتر کرده است.
تلاش برای شکل‌دادن به امنیت منطقه‌ای مستقل
برای ایران، حضور مشترک عربستان، ترکیه و پاکستان اهمیت نمادین دارد؛ زیرا تهران خواهان آن است که ترتیبات امنیتی و دیپلماتیک منطقه تا حد امکان بدون محوریت آمریکا شکل بگیرد. در مقابل، کشورهای عربی خلیج فارس نیز پس از حملات موشکی و پهپادی ایران بیش از گذشته درباره میزان اتکاپذیری حمایت امنیتی واشنگتن تردید پیدا کرده‌اند.
پیمان مکه در ماه اوت و در همین فضای عدم اطمینان درباره تضمین‌های امنیتی آمریکا شکل گرفت. اعضای آن اکنون تلاش می کنند راه‌هایی برای حفاظت از منافع خود و کاهش خطر درگیری مستقیم در منطقه بیابند. بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، روز دوشنبه گفت تهران از این واقعیت استقبال می‌کند که کشورهای منطقه در حال ایجاد یا بررسی سازوکارهای امنیتی بر پایه منافع و ملاحظات خود هستند.
با وجود تحرکات دیپلماتیک، اختلاف بر سر برنامه هسته‌ای ایران، محاصره دریایی و زمان‌بندی امتیازها همچنان پابرجاست. دیدار تهران می‌تواند فرصتی برای هماهنگی منطقه‌ای و تقویت میانجی‌گری‌ها فراهم کند، اما دستیابی به توافقی پایدار به تصمیم‌های دشوار تهران و واشنگتن و جلوگیری از اقدام نظامی تازه وابسته خواهد بود.
