ترکیه و ارمنستان، مقصد موقت ایرانی‌ها برای دسترسی به اینترنت
قطعی اینترنت در دوره جنگ، برای بخشی از ایرانی‌ها به عاملی برای خروج موقت از کشور تبدیل شده است؛ از برنامه‌نویسان و فریلنسرهایی که برای حفظ شغل خود به ارمنستان می‌روند تا خانواده‌هایی که برای برقراری تماس تصویری با نزدیکانشان از مرز ترکیه عبور می‌کنند. با این حال، آمارهای موجود هنوز مهاجرت گسترده و دائمی ایرانی‌ها به دلیل محدودیت اینترنت را تأیید نمی‌کند.
به گزارش اینتیتر به نقل از فرارو، قطعی اینترنت و اختلال در ارتباطات بین‌المللی، معنای مهاجرت را برای بخشی از ایرانی‌ها تغییر داده است. در شرایطی که مهاجرت معمولاً با هدف دستیابی به درآمد بیشتر، تحصیل بهتر یا زندگی در شرایط مطلوب‌تر انجام می‌شود، حالا برخی ایرانی‌ها برای ادامه کار، تحصیل و ارتباط با جهان ناچارند به خروج موقت از کشور فکر کنند؛ جابه‌جایی‌ای که در آن، مقصد لزوماً محل زندگی دائمی نیست و گاهی فقط امکان دسترسی به اینترنت پایدار را فراهم می‌کند.
گزارش رسانه ارمنی سیویل‌نت (CivilNet) در ۲۵ مارس ۲۰۲۶ از شکل‌گیری گروهی از ایرانی‌ها در ارمنستان خبر می‌دهد که به «تبعیدی‌های دیجیتال» معروف شده‌اند. این گروه شامل کارکنان حوزه فناوری اطلاعات، فریلنسرها، دانشجویان و صاحبان کسب‌وکارهای کوچکی است که برای حفظ امکان کار و تحصیل یا برقراری ارتباط با مشتریان خارجی، ایران را ترک کرده‌اند.
در این الگوی تازه، برخلاف مهاجرت‌های متعارف، لزوماً یافتن شغل جدید یا اقامت بلندمدت در کشور مقصد اولویت ندارد. مسئله اصلی این است که فرد بتواند فعالیتی را که پیش‌تر از داخل ایران انجام می‌داد، در محیطی با دسترسی پایدار به اینترنت ادامه دهد.
خروج از ایران برای ادامه کار و تحصیل
گزارش سیویل‌نت از یک فارغ‌التحصیل ۲۲ ساله ایرانی روایت می‌کند که به ارمنستان رفته است. قطعی اینترنت نه‌تنها ارتباط او با همسرش در اتریش را مختل کرده، بلکه باعث شده مهلت‌های مربوط به درخواست دانشگاه را نیز از دست بدهد. او پس از ورود به ایروان، برای دریافت اقامت ارمنستان اقدام کرده تا بتواند روند درخواست ویزای اتریش را ادامه دهد.
در نمونه‌ای دیگر، یک مدیر محصول ایرانی که برای شرکتی فناوری در آلمان کار می‌کند، پس از اختلال‌های ارتباطی به ایروان منتقل شده است. براساس این گزارش، شرکت او در نهایت دفتر تهران را به ارمنستان منتقل کرد و ۱۰ کارمند به همراه خانواده‌هایشان در ایروان مستقر شدند.
دلیل اصلی این تصمیم، ناتوانی شرکت در برقراری ارتباط پایدار با مشتریان و حامیان مالی خارجی عنوان شده است. چنین نمونه‌هایی نشان می‌دهد که اختلال اینترنت می‌تواند محل انجام کار را تغییر دهد؛ حتی اگر کارمند یا شرکت از ابتدا قصد مهاجرت نداشته باشد.
سیویل‌نت این جابه‌جایی را با مهاجرت روس‌ها به ارمنستان پس از آغاز جنگ اوکراین مقایسه می‌کند، با این تفاوت که موج ایرانی‌ها کوچک‌تر و پراکنده‌تر است و بیشتر متخصصان فناوری، دانشجویان، فریلنسرها و کسب‌وکارهای کوچک را در بر می‌گیرد.
صدها هزار عبور مرزی؛ نه لزوماً مهاجرت دائمی
داده‌های کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان نشان می‌دهد که از زمان آغاز درگیری‌ها در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ تا ۲۸ سپتامبر، حدود ۶۳۳ هزار و ۵۰۰ مورد ورود ایرانی‌ها به کشورهای همسایه ثبت یا برآورد شده است.
با این حال، این آمار به معنای مهاجرت دائمی بیش از ۶۰۰ هزار ایرانی نیست. داده‌های مرزی شامل رفت‌وآمدهای دوطرفه نیز می‌شود و بخشی از سفرها ممکن است با هدف دیدار خانواده، فعالیت‌های تجاری، عبور ترانزیتی یا اقامت موقت انجام شده باشد.
بر اساس داده‌های این نهاد، از ۳ مارس تا ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶ بیش از ۴۶۲ هزار مورد ورود ایرانی‌ها به ترکیه ثبت شده و در همین بازه، نزدیک به ۴۰۰ هزار مورد بازگشت اتباع ایرانی از ترکیه به کشور گزارش شده است.
در مرز ایران و ارمنستان نیز از ۲۸ فوریه تا ۲۸ سپتامبر حدود ۱۴۳ هزار و ۶۰۰ مورد عبور ایرانی‌ها به ارمنستان و ۱۳۴ هزار و ۸۰۰ مورد عبور از ارمنستان به ایران برآورد شده است.
این ارقام نشان‌دهنده رفت‌وآمد قابل‌توجه میان ایران و کشورهای همسایه است، اما به‌تنهایی مشخص نمی‌کند چه تعداد از افراد به دلیل قطعی اینترنت از کشور خارج شده‌اند یا چه کسانی قصد ماندن در مقصد را دارند.
ترکیه؛ مقصدی برای برقراری ارتباط با خانواده
ترکیه نیز در این دوره، علاوه بر نقش خود در سفر و ترانزیت ایرانی‌ها، برای برخی به محلی جهت دسترسی موقت به اینترنت تبدیل شده است.
خبرگزاری آسوشیتدپرس در گزارشی که ۲۲ آوریل ۲۰۲۶ از شبکه عمومی کی‌پی‌بی‌اس بازنشر شد، از زنی در تهران روایت کرد که برای برقراری تماس تصویری با پسرش، هر چند روز یک‌بار مسیری طولانی را تا مرز ترکیه طی می‌کرد. مقصد نخست او پس از عبور از مرز، مکانی بود که بتواند به وای‌فای دسترسی داشته باشد.
این روایت نشان می‌دهد که جابه‌جایی ناشی از محدودیت اینترنت همیشه با هدف حفظ شغل یا ادامه تحصیل انجام نمی‌شود. گاهی برقراری تماس با اعضای خانواده نیز به عاملی برای سفرهای مکرر و هزینه‌بر تبدیل می‌شود؛ کاری که در شرایط عادی با یک تلفن همراه و اتصال اینترنت انجام می‌گیرد.
قطعی اینترنت چگونه به از دست رفتن شغل منجر می‌شود؟
وابستگی مشاغل به اینترنت بین‌المللی، به‌ویژه در حوزه فناوری اطلاعات، تولید محتوا، بازاریابی دیجیتال، تجارت الکترونیک و خدمات برون‌سپاری، باعث شده است اختلال ارتباطی پیامدهایی فراتر از محدود شدن شبکه‌های اجتماعی داشته باشد.
برنامه‌نویسی که با یک کارفرمای خارجی قرارداد دارد، ممکن است به دلیل قطع ارتباط نتواند پروژه را به‌موقع تحویل دهد یا قرارداد خود را از دست بدهد. فروشگاه اینترنتی نیز ممکن است در ارتباط با مشتریان و تأمین‌کنندگان دچار مشکل شود. برای دانشجویان هم از دست رفتن مهلت ثبت‌نام دانشگاه یا محرومیت از منابع علمی می‌تواند پیامدهای بلندمدتی داشته باشد.
فایننشال تایمز در گزارشی در ۱۴ آوریل ۲۰۲۶ درباره زندگی در ایران در دوره خاموشی اینترنت، به آسیب کسب‌وکارهای آنلاین و کاهش فروش آنها پرداخت. در یکی از نمونه‌های این گزارش، صاحب یک کتاب‌فروشی آنلاین در تهران گفته بود فروش روزانه فروشگاهش از حدود ۱۰ کتاب به چند کتاب در هفته کاهش یافته و او ناچار شده بود سه نفر از کارکنان بخش اداری و بسته‌بندی را اخراج کند.
در چنین شرایطی، خروج از کشور ممکن است برای افرادی که توانایی مالی دارند، راهی برای حفظ درآمد و ادامه فعالیت حرفه‌ای باشد. به این ترتیب، محدودیت اینترنت نه‌فقط یک مسئله ارتباطی، بلکه عاملی مؤثر بر اشتغال و تصمیم‌های مربوط به محل زندگی می‌شود.
آیا موج تازه به مهاجرت دائمی تبدیل می‌شود؟
آمارهای اقامتی ارمنستان نیز نشانه‌هایی از افزایش صدور مجوزهای اقامت برای اتباع خارجی دارد. خبرگزاری آرمن‌پرس در ۲۵ اوت ۲۰۲۶، به نقل از وزارت کشور ارمنستان گزارش داد که این کشور در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، در مجموع ۱۰ هزار و ۵۶۱ وضعیت اقامتی برای اتباع خارجی صادر کرده است؛ درحالی‌که این رقم در دوره مشابه سال قبل ۶ هزار و ۶۵۶ مورد بود.
شهروندان ایران، روسیه و هند از گروه‌های اصلی دریافت‌کننده اقامت موقت بودند. همچنین ایرانی‌ها در میان اتباع خارجی دریافت‌کننده اقامت با مبنای اشتغال قرار داشتند.
با این حال، افزایش ۵۹ درصدی کل وضعیت‌های اقامتی صادرشده در ارمنستان را نمی‌توان مستقیماً به جنگ یا قطعی اینترنت در ایران نسبت داد. برای مشخص شدن ابعاد این پدیده، به آمار تفکیک‌شده درباره تعداد ایرانی‌های متقاضی اقامت، علت درخواست‌ها و میزان تمدید اقامت‌های کوتاه‌مدت نیاز است.
از سوی دیگر، گزارش آوریل ۲۰۲۶ سازمان بین‌المللی مهاجرت درباره تحولات منطقه تأکید می‌کند که بخش قابل‌توجهی از جابه‌جایی‌های مشاهده‌شده در کشورهای همسایه ایران با سفرهای معمول، فصلی یا احتیاطی ارتباط داشته و در آن مقطع، جابه‌جایی گسترده فرامرزی ناشی از بحران مشاهده نشده بود.
بنابراین، شواهد موجود برای نتیجه‌گیری درباره شکل‌گیری یک موج گسترده مهاجرت دائمی به دلیل محدودیت اینترنت کافی نیست. ممکن است بخشی از افراد پس از عادی شدن شرایط به ایران بازگردند، درحالی‌که برخی دیگر به دلیل از دست رفتن فرصت‌های شغلی و تحصیلی یا تداوم اختلال‌ها، اقامت خود را در کشور مقصد تمدید کنند.
آنچه گزارش‌های میدانی و داده‌های موجود نشان می‌دهند، شکل‌گیری الگویی از جابه‌جایی است که در آن دسترسی به اینترنت پایدار می‌تواند به یکی از عوامل تعیین‌کننده محل کار، تحصیل و حتی زندگی تبدیل شود. در چنین شرایطی، پرسش فقط این نیست که چند ایرانی از مرز عبور کرده‌اند؛ بلکه این است که چه تعداد از آنها برای حفظ شغل، تحصیل و ارتباطات روزمره خود احساس می‌کنند دیگر نمی‌توانند فعالیتشان را از داخل کشور ادامه دهند.
