سلامت روان مثبت چیست؟ ۶ مؤلفه اصلی برای داشتن زندگی شادتر و رضایتبخشتر
یک پژوهش جدید با مشارکت ۱۲۲ متخصص از ۲۶ کشور تلاش کرده است تصویری روشنتر از مفهوم «سلامت روان مثبت» ارائه دهد. بر اساس نتایج این تحقیق، معنا و هدف در زندگی، رضایت از زندگی، خودپذیری، ارتباط با دیگران، استقلال فردی و احساس شادی، شش مؤلفه اصلی سلامت روان مثبت هستند.
به گزارش اینتیتر، سلامت روان در سالهای اخیر به یکی از موضوعات مهم زندگی مدرن تبدیل شده است. همانطور که بسیاری از افراد به دنبال راههایی برای بهبود سلامت جسم، افزایش طول عمر، تغذیه بهتر و ورزش هستند، توجه به این پرسش نیز افزایش یافته است که چگونه میتوان زندگی شادتر و ذهن سالمتری داشت.
به گزارش سایکولوژی تودی، با وجود ارتباط نزدیک میان جسم و ذهن، معمولاً این دو را جدا از یکدیگر در نظر میگیریم. درباره سلامت جسم، توصیههای فراوانی درباره نوع تغذیه، میزان فعالیت بدنی و استراحت وجود دارد. اگر فردی بخواهد وزن خود را کاهش دهد، عضلهسازی کند یا برخی شاخصهای سلامتی را تغییر دهد، معمولاً مسیرهای مشخصی پیش روی او قرار دارد.
اما درباره سلامت روان، موضوع پیچیدهتر است.
حتی هنوز توافق کاملی درباره تعریف چیزی که قصد بهبود آن را داریم وجود ندارد. مفاهیمی مانند شکوفایی، بهزیستی روانی، سلامت روان، کیفیت زندگی و شادی، هر کدام بخشی از این موضوع را توضیح میدهند.
همین پیچیدگی باعث شده پژوهشگران، سیاستگذاران و حتی افرادی که به دنبال زندگی بهتر و شادتر هستند، با پرسشهای زیادی روبهرو شوند.
پژوهش جدید درباره سلامت روان مثبت
یک مطالعه جدید تلاش کرده است پراکندگی و ابهام موجود در تحقیقات مربوط به بهزیستی روانی را کاهش دهد و چارچوبی اولیه برای شناخت ابعاد مختلف سلامت روان مثبت ارائه کند.
پژوهشگران برای انجام این تحقیق از روش «دلفی» استفاده کردند؛ روشی ساختاریافته که برای رسیدن به توافق میان گروهی از متخصصان به کار میرود.
در این روش، کارشناسان در چند مرحله به پرسشها پاسخ میدهند. پس از هر مرحله، خلاصهای از دیدگاههای گروه در اختیار آنها قرار میگیرد و شرکتکنندگان میتوانند پاسخهای خود را بازنگری کنند تا در نهایت، میزان مشخصی از توافق میان متخصصان شکل بگیرد.
این پژوهش با مشارکت ۱۲۲ متخصص از ۲۶ کشور انجام شد. شرکتکنندگان از حوزههای مختلفی از جمله روانشناسی، جامعهشناسی، فلسفه، اقتصاد و پزشکی بودند.
پژوهشگران ۲۶ مؤلفه احتمالی سلامت روان مثبت را در اختیار این متخصصان قرار دادند و از آنها خواستند اهمیت هر یک از این عوامل را در مقیاسی از «بیاهمیت» تا «ضروری» ارزیابی کنند.
برای حفظ یا حذف هر مؤلفه، لازم بود بیش از ۷۵ درصد شرکتکنندگان بر سر آن توافق یا مخالفت داشته باشند.
پس از سه مرحله بررسی، متخصصان درباره ۱۹ مؤلفه به توافق رسیدند. در میان این عوامل، شش مورد حمایت بسیار بالایی داشتند و بیش از ۹۰ درصد متخصصان آنها را «ضروری» یا «مهم» برای سلامت روان مثبت دانستند.
۶ مؤلفه اصلی سلامت روان مثبت
بر اساس نتایج این پژوهش، شش مؤلفه مهم سلامت روان مثبت عبارتاند از:
۱. معنا و هدف در زندگی
داشتن احساس معنا و هدف به فرد کمک میکند زندگی خود را دارای جهت و ارزش بداند. این موضوع میتواند به شکل داشتن یک هدف شخصی، شغلی، خانوادگی یا اجتماعی در زندگی ظاهر شود.
۲. رضایت از زندگی
رضایت از زندگی به ارزیابی کلی فرد از شرایط زندگی خود مربوط میشود. این مفهوم فقط به تجربه لحظهای شادی محدود نیست، بلکه شامل احساس کلی فرد نسبت به کیفیت و مسیر زندگیاش است.
۳. خودپذیری
خودپذیری به معنای توانایی شناخت و پذیرفتن خود، همراه با نقاط قوت و ضعف است. فردی که از خودپذیری بیشتری برخوردار است، الزاماً خود را کامل نمیداند، بلکه میتواند با واقعبینی بیشتری با ویژگیها و محدودیتهای خود روبهرو شود.
۴. ارتباط با دیگران
روابط انسانی و احساس ارتباط با دیگران یکی از مهمترین ابعاد سلامت روان محسوب میشود. داشتن روابط معنادار و احساس تعلق میتواند نقش مهمی در بهزیستی روانی داشته باشد.
۵. استقلال و خودمختاری
خودمختاری به احساس توانایی فرد برای تصمیمگیری و انتخاب مسیر زندگی خود مربوط است. زمانی که افراد احساس میکنند کنترل بیشتری بر تصمیمها و رفتارهای خود دارند، این مسئله میتواند بر کیفیت تجربه روانی آنها تأثیر بگذارد.
۶. شادی
شادی نیز یکی از مهمترین ابعاد سلامت روان مثبت است. البته پژوهشگران تأکید میکنند شادی تنها به معنای احساس خوشحالی دائمی نیست و سلامت روان را نمیتوان صرفاً با میزان شادی افراد تعریف کرد.
آیا این عوامل علت سلامت روان هستند یا نتیجه آن؟
یکی از چالشهای مهم این پژوهش، تعیین این موضوع بود که هر یک از این مؤلفهها علت ایجاد سلامت روان مثبت هستند یا نتیجه آن.
متخصصان تشخیص این دو از یکدیگر را دشوار دانستند، زیرا بسیاری از این عوامل بهصورت متقابل بر هم اثر میگذارند.
برای مثال، احساس خودمختاری میتواند باعث افزایش شادی شود. افزایش شادی نیز ممکن است رضایت فرد از زندگی را بیشتر کند و رضایت بیشتر از زندگی، دوباره بر احساس استقلال و توانایی فرد برای کنترل زندگی خود تأثیر بگذارد.
با این حال، متخصصان بیشتر از همه «شادی» و «رضایت از زندگی» را بهعنوان پیامدهای سلامت روان مثبت معرفی کردند.
در مقابل، «احساس امنیت» و «خودمختاری» بیشتر بهعنوان عواملی شناخته شدند که میتوانند به شکلگیری سلامت روان مثبت کمک کنند.
سلامت روان و بهزیستی، مفاهیمی چندبعدی هستند
یکی از مهمترین یافتههای این پژوهش آن است که بهزیستی روانی مفهومی ساده و تکبعدی نیست.
تلاشهای مختلف برای تقسیم این مفهوم به دستههای کاملاً مشخص، همیشه با مشکل روبهرو شدهاند. بسیاری از جنبههای سلامت روان با یکدیگر همپوشانی دارند و نمیتوان آنها را کاملاً از هم جدا کرد.
برای نمونه، یک پژوهش گسترده با مشارکت افراد ۲۹ کشور نشان داد که ۱۱ شاخص بهزیستی، از جمله «هدف در زندگی» و «رشد فردی»، میتوانند به بیش از یک گروه یا دسته مربوط باشند.
پژوهشگران نتیجه گرفتند که مرز میان حوزههای مختلف این مفهوم چندبعدی کاملاً مشخص نیست و بخشهای مختلف آن با یکدیگر همپوشانی دارند.
تأثیر فرهنگ بر تعریف سلامت روان
متخصصان همچنین به یک محدودیت مهم در تحقیقات روانشناسی اشاره کردند: بسیاری از مطالعات این حوزه بر جوامع غربی، تحصیلکرده، صنعتی، ثروتمند و دموکراتیک تمرکز دارند.
این مسئله میتواند باعث شود تعریف سلامت روان و بهزیستی بیش از حد تحت تأثیر دیدگاههای فرهنگی خاص قرار بگیرد.
به گفته متخصصان، برای رسیدن به درک جامعتر از شکوفایی و سلامت روان انسان، باید دیدگاههای فرهنگی و زبانی متنوعتری در تحقیقات آینده در نظر گرفته شوند.
برای مثال، در فرهنگ ژاپنی مفهومی به نام «ایکیگای» وجود دارد که میتوان آن را به معنای «دلیلی برای بیدار شدن در صبح» یا احساس داشتن دلیل و انگیزه برای زندگی دانست.
چنین مفاهیمی ممکن است بتوانند ابعاد تازهای به درک ما از سلامت روان و زندگی رضایتبخش اضافه کنند.
تعریف جدید از سلامت روان مثبت
بر اساس پیشنهادهای مطرحشده در این پژوهش، نویسندگان تعریف زیر را برای سلامت روان مثبت ارائه کردند:
سلامت روان مثبت یک تجربه شخصی و ذهنی است که در آن فرد از زندگی خود احساس رضایت دارد، احساسات مثبتی را تجربه میکند، در زندگی روزمره عملکرد مناسبی دارد و نگاه مثبتی به خود دارد.
میزان سلامت روان مثبت افراد میتواند در طول زمان تغییر کند و تحت تأثیر نحوه سازگاری آنها با مشکلات و فرصتهای زندگی قرار گیرد.
محیط زندگی، تجربههای فردی، پیشینه فرهنگی، عوامل زیستی و رفتارهای انسان نیز میتوانند بر سلامت روان تأثیر بگذارند.
نویسندگان این پژوهش تأکید میکنند که بسیاری از افراد میتوانند درجاتی از سلامت روان مثبت را تجربه کنند و حتی افرادی که با یک اختلال یا مشکل روانی مواجه هستند نیز ممکن است بتوانند با استفاده از روشها و اقدامات مختلف، سطح بهزیستی و کیفیت زندگی خود را بهبود دهند.
در نهایت، این پژوهش نشان میدهد سلامت روان مثبت فقط به معنای «همیشه خوشحال بودن» نیست. داشتن معنا در زندگی، پذیرش خود، روابط انسانی، احساس استقلال، رضایت از زندگی و تجربه شادی، همگی بخشهایی از تصویری بزرگتر و پیچیدهتر به نام سلامت روان مثبت هستند.
هرچه تحقیقات در این زمینه پیشرفت کند، احتمالاً تعریف دقیقتر و جامعتری از بهزیستی روانی ارائه خواهد شد. اما در شرایط فعلی، این شش مؤلفه میتوانند مانند نشانههایی برای توجه بیشتر به بخشهای مهم زندگی عمل کنند؛ بخشهایی که انسانها، با تمام علاقه عجیبشان به سادهکردن مسائل پیچیده، گاهی تا زمانی که حالشان خراب نشود اصلاً به وجودشان فکر نمیکنند.