عبدالحسین متفقهی، مدرس و مشاور ساخت مستندهای حیات وحش: نبود سرمایه نباید مانع ساخت فیلم مستند شود

عبدالحسین متفقهی پاسخ داد: همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، به‌هیچ‌وجه معتقد نیستم که این شغل، پرخطر و پرریسک باشد؛ دست‌کم از جنبه‌ی حمله‌ی حیوانات که پیش‌تر توضیح دادم.

اما از جنبه‌ی دیگری، یعنی ورود به دل طبیعت خشن، صعود از کوه‌های صعب‌العبور و حضور در مکان‌های دشوار، چالش‌هایی وجود دارد؛ از جمله احتمال آسیب‌دیدن تجهیزات. با این حال، رعایت اصول ساده‌ای می‌تواند این ریسک را به‌حداقل برساند. برای نمونه، همواره دوربین‌ها را با بند حمل می‌کنیم، حتی در مواردی که تجهیزات اجاره‌ای فاقد بند هستند؛ زیرا سبک کاری ما بر پایه‌ی همین اصول استوار است.

تاکنون در هیچ‌یک از سفرهای کاری‌ام، با وجود دشواری مسیرها، آسیبی به تجهیزات وارد نشده است. ما معمولاً سه‌پایه، دوربین و سایر تجهیزات را حتی در مسیرهای صعب‌العبور نیز به همراه می‌بریم. دوربین‌های مورد استفاده‌ی من از نوع نیمه‌حرفه‌ای به بالا و حرفه‌ای هستند و از دوربین‌های کوچک یا DSLR استفاده نمی‌کنم؛ همچنین از سه‌پایه‌های بزرگ بهره می‌گیرم. اگرچه این موارد کار را دشوارتر می‌کند، اما با برنامه‌ریزی صحیح، مدیریت و جابه‌جایی تجهیزات به مقصد موردنظر، کاملاً امکان‌پذیر و قابل کنترل است.

نگهداری صحیح از تجهیزات، اصول مشخصی دارد که با آشنایی و آموزش قابل یادگیری است؛ در غیر این‌صورت، احتمال آسیب‌دیدگی وسایل وجود خواهد داشت. در دوره‌های آموزشی، نحوه‌ی کار با سه‌پایه، شیوه‌ی نگهداری از دوربین، و روش مقابله با شرایطی مانند رطوبت و باران به‌طور کامل آموزش داده می‌شود.

برای نمونه، در گذشته که دوربین‌ها از نوار کاست استفاده می‌کردند، در شرایط مرطوب، این نوار به هد دوربین می‌چسبید و خارج نمی‌شد. راه‌حل آموزشی این بود که دستگاه در فضایی با دمای متعادل (داخل ساختمان) قرار گیرد تا هد، نوار را رها کند. این نوع مسائل صرفاً نیازمند آموزش تخصصی است.

به یاد دارم یکی از مستندسازان ایرانی مقیم آلمان که بیشتر در زمینه‌ی عکاسی فعالیت می‌کرد، در گفت‌وگویی درباره‌ی دلایل ضعف مستندهای ایرانی، به اهمیت استفاده‌ی صحیح از سه‌پایه اشاره کرد؛ نکته‌ای که در آن زمان برایم غریب می‌نمود. اما بعدها که وارد کار حرفه‌ای شدم، دریافتم که حتی وسیله‌ای به‌ظاهر ساده مانند سه‌پایه، دنیایی از تجربه و دانش تخصصی در استفاده و نگهداری را در خود دارد.

- در بخش دیگری از کتاب نوشته شده بود، مستند حیات وحش نیازی به کارگردان ندارد؛ در این باره بیشتر بفرمایید؟

عبدالحسین متفقهی درباره نقش کارگردانی در سینمای مستند حیات وحش عنوان کرد: در سینمای داستانی، یک کارگردان مسئول هدایت کل روند کار و نظارت هنری بر تمامی مراحل تولید است. اما در مستندهای حیات وحش، این مفهوم از کارگردانی به همان شکل وجود ندارد؛ کارگردان نمی‌تواند به تصویربردار دستور دهد که فلان صحنه را از فلان زاویه و به شکلی مشخص ثبت کند. در واقع، برخی از کارشناسان این حوزه معتقدند که در مستند حیات وحش، حیوان روبه‌روی دوربین است که نقش هدایت‌کننده را ایفا می‌کند.

در این نوع مستندسازی، این خود تصویربردار است که در لحظه باید تصمیم بگیرد چه صحنه‌ای را ثبت کند، از چه زاویه‌ای استفاده کند، چه تنظیماتی را روی دوربین اعمال نماید، و کجا ضبط را آغاز یا متوقف کند.

آنچه در سطح جهانی رایج است این‌گونه است که یک تهیه‌کننده وجود دارد که چارچوب کلی تصاویر موردنیاز را به تصویربردار ارائه می‌دهد و بر همین اساس، مستند شکل می‌گیرد. بنابراین، مفهومی که در سینمای داستانی از «کارگردانی» می‌شناسیم، در مستندهای حیات وحش به همان معنا وجود ندارد.

- با توجه به الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی نسبت به مستند حیات وحش، میزان علاقه‌مندی مردم به این حوزه و پربازدید شدن این مدل محتوا را چقدر ارزیابی می‌کنید؟

عبدالحسین متفقهی در پاسخ به این سوال گفت: الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی بر اساس علاقه‌مندی کاربران طراحی شده‌اند؛ به این معنا که محتوایی که مخاطبان بیشتری به آن علاقه نشان می‌دهند، بازتاب گسترده‌تری می‌یابد. در ایران، به دلیل کمبود مستندسازان این حوزه، آثار محدودی تولید شده و در نتیجه، عموم مردم شناخت چندانی از این فضا ندارند و آنچه دیده‌اند، عمدتاً مستندهای شبکه‌هایی نظیر بی‌بی‌سی بوده است. به همین دلیل، این ژانر در ایران ضعیف مانده و تنها طی چند سال اخیر روند شکل‌گیری آن آغاز شده است.

در مقابل، عکاسی حیات وحش در ایران رشد چشمگیری داشته و عکاسان توانمند بسیاری در این زمینه فعالیت می‌کنند. با این حال، با وجود تنوع منحصربه‌فرد گونه‌های جانوری ایران، حوزه‌ی تصویربرداری (فیلم‌برداری) هنوز جایگاه واقعی خود را نیافته است؛ چراکه بسیاری از عکاسان، با وجود شناخت کامل از منطقه و سوژه، همچنان صرفاً به عکاسی بسنده می‌کنند. تفاوت اساسی در این است که در عکاسی، یک فریم موفق کافی است، اما در فیلم‌برداری، باید ده‌ها فریم به‌هم بپیوندند تا ثانیه، دقیقه و در نهایت روایت شکل بگیرد.

در صورت گسترش این نگرش و افزایش علاقه‌ی عمومی، این ژانر می‌تواند در شبکه‌های اجتماعی داخلی نیز جایگاه شایسته‌ای بیابد؛ در حالی‌که در سطح جهانی، از پرطرفدارترین و پرسودترین شاخه‌های صنعت سینماست. بر همین اساس، برنامه‌هایی برای اکران مستندهای روز دنیا با صدای اصلی در سینماها برگزار شد تا زمینه‌ی آشنایی و جذب مخاطب فراهم گردد، که خوشبختانه نتایج مثبتی نیز به همراه داشت.

چه توصیه‌ای به افرادی که دوست دارند وارد این حوزه شوند، می‌کنید؟

عبدالحسین متفقهی در پایان پاسخ داد: پیش از ارائه‌ی توصیه به علاقه‌مندان این صنعت، نکته‌ای را برای عموم مخاطبان بیان می‌کنم: حس و لذتی که یک تصویربردار در طبیعت و از فاصله‌ی نزدیک با سوژه تجربه می‌کند، به هیچ‌وجه از طریق مستند قابل انتقال به بیننده نیست و تصویربردار قادر نخواهد بود حتی بخشی از آن هیجان را به مخاطب منتقل کند. بنابراین، به تمامی علاقه‌مندان به طبیعت و حیوانات توصیه می‌کنم این تجربه را از نزدیک آزمایش کنند، چراکه هیجانی بی‌نظیر به همراه دارد.

اما برای کسانی که قصد ورود جدی به این صنعت را دارند، پیشنهاد می‌کنم پیش از هر چیز، دانش لازم را در حوزه‌های جانورشناسی،  پیمایش در طبیعت، جنبه‌ی هنری و تجهیزات فنی کسب کنند.

کسب دانش کافی در این زمینه‌ها، زمینه‌ساز تبدیل‌شدن به یک مستندساز موفق در این حوزه خواهد بود.