۶۱ میلیون تن آوار در غزه؛ عملیات دشوار پاکسازی و جستوجوی اجساد زیر ویرانهها
پاکسازی بخشی از یک خیابان در محله تلالهوا در شهر غزه یک روز کامل طول کشید. در پایان روز، احمد علیان، مهندس سازمان ملل، خسته و در میان کوهی از آوار ایستاده بود؛ گویی کاری که از صبح انجام شده، در برابر حجم ویرانی تقریباً هیچ بوده است.
به گزارش اینتیتر، پاکسازی بخشی از یک خیابان در محله تلالهوا در شهر غزه یک روز کامل طول کشید. در پایان روز، احمد علیان، مهندس سازمان ملل، خسته و در میان کوهی از آوار ایستاده بود؛ گویی کاری که از صبح انجام شده، در برابر حجم ویرانی تقریباً هیچ بوده است.
به گزارش گاردین، علیان در حالی که عرق از پیشانیاش میچکید، گفت: «احساس میکنم قاشقی در دست گرفتهایم و میخواهیم دریا را خالی کنیم.»
او عضو تیمی از برنامه جهانی غذا (WFP) است که در خیابان بیروت کار میکند؛ خیابانی که پیش از جنگ یکی از مسیرهای اصلی و پرتردد شهر بود و دو سوی آن را فروشگاهها، دفاتر و خانهها دربر گرفته بودند. اکنون اما این خیابان تقریباً خالی از سکنه است.
انبوهی از آوار، سنگ و بقایای ساختمانهای تخریبشده مسیر خیابان را مسدود کرده است. در نزدیکی آن، ساختمانی بر اثر آسیب دیدن بخشی از پیهای بتنی خود به یک سمت متمایل شده، در حالی که خانوادههای آواره همچنان در آن زندگی میکنند. در بخشهایی از خیابان نیز پس از آسیب دیدن و مسدود شدن شبکه فاضلاب در جریان بمباران اسرائیل، فاضلاب از زمین بیرون میزند.
برآورد سازمان ملل نشان میدهد پاکسازی بخش عمده آوار در نوار غزه دستکم هفت تا ۱۰ سال زمان و میلیاردها دلار هزینه خواهد داشت. در صورت تحقق این برآورد، پاکسازی آوارهای جنگ در غزه به یکی از بزرگترین عملیاتهای جمعآوری و انتقال آوار در تاریخ معاصر تبدیل خواهد شد.
جاکو سیلیرز، نماینده ویژه برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) در فلسطین، گفت حجم کل آوار غزه حدود ۶۱ میلیون تن برآورد شده است.
او افزود: «این میزان تقریباً ۲۰ برابر حجم آواری است که در تمام جنگهای سراسر جهان طی ۱۸ سال گذشته تولید شده است.»
تنها ۱.۵ درصد از آوار پاکسازی شده است
پاکسازی آوار در شرایطی بسیار دشوار و خطرناک انجام میشود. تیمهای پاکسازی با ویرانههایی مواجهاند که ممکن است حاوی اجساد شمار زیادی از قربانیان و همچنین مهمات منفجرنشده باشد.
تاکنون حدود ۵۸۰ کیلومتر از جادههای غزه پاکسازی شده و همین اقدام امکان تردد کامیونهای حامل کمکهای بشردوستانه، نیروهای امدادی و ساکنان را فراهم کرده است.
با این حال، روند بازسازی غزه با چالشی عظیم روبهروست. پس از بیش از دو سال فعالیت، حدود ۹۰۷ هزار تن آوار از مناطق مختلف خارج شده و بیش از ۳۰۰ هزار تن از این مواد بازیافت و دوباره استفاده شده است. با این حال، این میزان تنها حدود ۱.۵ درصد از کل آوار برآوردشده را تشکیل میدهد.
یکی دیگر از مشکلات، محدودیت ورود تجهیزات مورد نیاز به غزه است. مقامهای اسرائیلی ورود بسیاری از تجهیزات را ممنوع کردهاند، با این استدلال که تقریباً هرگونه کمک غیر از غذا و دارو ممکن است «دو منظوره» باشد و بهطور بالقوه به حماس کمک کند.
در ابتدا فعالیت برنامه جهانی غذا عمدتاً به پاکسازی مسیرهای اصلی محدود میشد. آوار از سطح جادهها جمعآوری و به کنارهها منتقل میشد تا مسیری برای عبور کامیونها ایجاد شود.
اما حجم عظیم آوار، کار را بسیار دشوار کرده است. ادامه بمباران اسرائیل در طول نزدیک به یک سال آتشبس نیز بر حجم این آوارها افزوده و باعث شده برخی جادهها چندین بار پاکسازی شوند.
از سوی دیگر، خط موسوم به «خط زرد» که در آغاز آتشبس در اکتبر سال گذشته بهعنوان یک خط مرزی مشخص شد، با تصرف بخشهای بیشتری از خاک غزه توسط نیروهای اسرائیلی، همچنان به سمت غرب پیش میرود.
در نتیجه، منطقهای که همچنان برای ساکنان و نیروهای امدادی قابل دسترسی است، کمتر از ۳۰ درصد کل نوار غزه را تشکیل میدهد؛ موضوعی که مشکل محل انتقال و انباشت آوار را پیچیدهتر کرده است.
تبدیل آوار به مصالح ساختمانی
یکی از راهکارهای سازمان ملل برای مقابله با حجم عظیم آوار، بازیافت و استفاده مجدد از آن است.
برنامه توسعه سازمان ملل مدیریت پنج مرکز خردایش آوار در غزه را آغاز کرده است. در این مراکز، آوار جمعآوریشده از جادهها و زیرساختهای آسیبدیده برای استفاده مجدد پردازش میشود.
در مرحله نخست، مواد غیر بتنی از جمله فلز و میلگرد از آوار جدا میشوند. سپس بتن در دستگاههای خردکن به قطعات کوچکتر تبدیل میشود و در نهایت اندازه برخی از این قطعات به حدود یک تیله یا سنگ بسیار کوچک میرسد.
برنامه توسعه سازمان ملل در غزه از هفت دستگاه خردکن استفاده میکند که همگی پیش از آغاز جنگ در این منطقه وجود داشتند. دو دستگاه از این هفت دستگاه طی یک سال گذشته توسط مهندسان محلی در غزه و بر اساس مدلهای موجود بازسازی شدهاند، زیرا امکان ورود ماشینآلات جدید به این منطقه وجود نداشته است.
در یکی از مراکز خردایش که پیشتر محل انبارهای سازمان ملل بود، تودههای بزرگ آوار در سراسر محوطه انباشته شده است. کامیونهایی که محمولههای بزرگ آوار را حمل میکنند، ابتدا روی باسکول وزن شده و سپس بار خود را در محلهای تعیینشده تخلیه میکنند.
صدای مداوم دستگاهها در محوطه شنیده میشود و گردوغبار حاصل از خرد شدن بتن فضای اطراف را پر کرده است.
فرسودگی ماشینآلات یکی از مشکلات اصلی تیمهای پاکسازی است. بخش زیادی از تجهیزات موجود در غزه بهشدت فرسوده شده و در جریان عملیات بارها از کار میافتند. کمبود شدید قطعات یدکی، روغن موتور و دیگر تجهیزات مورد نیاز برای نگهداری و راهاندازی ماشینآلات، این مشکل را تشدید کرده است.
با ادامه محدودیتهای ورود مصالح ساختمانی، مهندسان از آوار خردشده برای اهداف مختلف استفاده میکنند. بخش زیادی از این مواد برای تعمیر جادهها و پر کردن چالهها به کار میرود و بخشی نیز زیر چادرها و پناهگاهها قرار داده میشود تا آنها را از سطح آب باران و فاضلاب بالاتر نگه دارد.
نهال ابوحسن، یکی از اعضای تیم برنامه جهانی غذا، گفت: «این مواد را نمیتوان با مصالح طبیعی که معمولاً برای ساخت جادهها استفاده میشود مقایسه کرد. کیفیت آنها پایینتر است و کار کردن با آنها دشوار است. اما جایگزینی وجود ندارد. این راهحلها توسط واقعیتی که در آن زندگی میکنیم به ما تحمیل شدهاند.»
پاکسازی آوار و بازگشت زندگی به محلهها
پاکسازی بخشی از آوار تاکنون تأثیر محسوسی بر زندگی مردم داشته است.
ابراهیم دارادونه، مردی آواره از جبالیا که اکنون در منطقه تلالهوا در شهر غزه زندگی میکند، گفت: «خیابان عریضتر شده، مشکل جوندگان و حشرات کاهش یافته و خودروها راحتتر عبور میکنند. آوار حتی برای کودکانی که اینجا بازی میکردند خطرناک بود.»
بیش از ۲.۱ میلیون آواره در غزه در چادرها و پناهگاههای موقت زندگی میکنند و شرایط انسانی وخیم پس از نزدیک به سه سال همچنان ادامه دارد. در چنین شرایطی، آوار به بخشی از محیط زندگی روزمره مردم تبدیل شده است.
پاکسازی آوار همچنین به احیای اقتصاد محلی غزه کمک کرده است. با ایجاد فضای بیشتر، برخی افراد توانستهاند فعالیتهای اقتصادی جدیدی را آغاز کنند و مغازهها و کسبوکارهای کوچک دوباره فعالیت خود را از سر بگیرند.
سیلیرز گفت: «یکی از چیزهایی که مشاهده کردهایم این است که وقتی آوار مقابل مغازهها و کسبوکارهای آسیبدیده را پاکسازی میکنیم، بسیاری از آنها حدود ۲۰ روز بعد دوباره باز میشوند.»
هر توده آوار ممکن است بخشی از یک زندگی باشد
با وجود تلاشها برای پاکسازی آوار و بازگرداندن دسترسی به مناطق مسکونی، بقایای خانهها برای خانوادهها حساسیت ویژهای دارد. هر متر از این آوار ممکن است حاوی چیزهایی باشد که از بیرون دیده نمیشوند.
ابوحسن گفت: «آوار در برخی مناطق برای مردم فقط زباله و نخاله نیست؛ تمام زندگی و خاطرات آنهاست. در برخی موارد ممکن است اجسادی همچنان زیر آوار باشند. به همین دلیل، پاکسازی آن برای خانوادهها و جوامع محلی مسئلهای بسیار حساس است.»
وجود بقایای انسانی که هنوز زیر آوار دفن شدهاند، یکی از فوریترین مسائل بشردوستانه در غزه است. بر اساس برآوردهای مورد استناد برنامه توسعه سازمان ملل، ممکن است بین ۸ هزار تا ۱۰ هزار جسد همچنان زیر آوار مدفون باشند.
برنامه توسعه سازمان ملل اعلام کرده است که با سازمانهایی از جمله کمیته بینالمللی صلیب سرخ همکاری میکند تا محلهایی را که احتمال میرود بقایای انسانی در آنها دفن شده باشد شناسایی و در عملیات پاکسازی و بازیابی در اولویت قرار دهد.
سیلیرز گفت: «ما همچنین روی یک روند پزشکی قانونی برای شناسایی بقایا کار میکنیم تا اطمینان حاصل شود که با آنها بهدرستی برخورد میشود، حقوق مربوط به دفن مذهبی رعایت میشود و مدارک و گواهیهای لازم در اختیار خانوادهها قرار میگیرد. این موضوع برای خانوادههای غزه بسیار مهم است.»
بمبهای منفجرنشده و ساختمانهای ناپایدار
مهمات منفجرنشده موجود در آوار و جادهها یکی دیگر از خطرات جدی برای تیمهای پاکسازی است.
تیمهای برنامه توسعه سازمان ملل و برنامه جهانی غذا پیش از آغاز عملیات پاکسازی با بخش مینروبی سازمان ملل متحد، موسسه خیریه بریتانیایی «هالو تراست» و دیگر سازمانها هماهنگ میکنند تا مهمات منفجرنشده را شناسایی کرده و از کارکنان و خانوادههایی که به مناطق خود بازمیگردند محافظت کنند.
با توجه به ظرفیت محدود برای جمعآوری مهمات منفجرنشده در غزه، این سازمانها نمیتوانند همه مهمات باقیمانده را خنثی یا جابهجا کنند. با این حال، میتوانند مناطق خطرناک را شناسایی و علامتگذاری کنند.
آوار همچنین ممکن است حاوی مواد خطرناک دیگری از جمله آزبست باشد. استنشاق الیاف آزبست میتواند خطرات جدی برای سلامت انسان ایجاد کند.
ساختمانهایی که بخشی از آنها هنوز پابرجاست اما آسیب دیدهاند نیز خطر دیگری ایجاد میکنند. برخی خانوادهها پس از بازگشت به خانههای خود تصور میکنند ساختمان امن است، اما ممکن است سازه ناگهان فرو بریزد. به همین دلیل، ارزیابی ایمنی ساختمانهای آسیبدیده پیش از بازگشت ساکنان، بخش مهمی از روند بازسازی و احیای مناطق مسکونی است.
سیلیرز درباره روند بازسازی گفت: «پیشرفت در مرحله احیای اولیه کند است. ما تلاش میکنیم با وجود محدودیتهای موجود در ورود تجهیزات و خدمات مورد نیاز، هر کاری را که میتوانیم انجام دهیم.»
با این حال، در سرزمینی که حدود ۶۱ میلیون تن آوار بر جای مانده و هزاران جسد ممکن است همچنان زیر این ویرانهها دفن باشند، پاکسازی تنها یک عملیات عمرانی نیست؛ بلکه همزمان مسئلهای بشردوستانه، ایمنی و برای بسیاری از خانوادهها، بخشی از روند یافتن عزیزان و مواجهه با گذشتهای ویرانشده است.