مارتا شهبازی که بود؟ بیوگرافی دانشمند ایرانی‌تبار قربانی حادثه قطار اسپانیا
مارتا شهبازی، پژوهشگر ۴۱ ساله ایرانی‌تبار دانشگاه کمبریج، در برخورد دو قطار در اسپانیا جان باخت. زندگی، تحقیقات و جایزه‌های او را بخوانید.
به گزارش اینتیتر، مارتا شهبازی، پژوهشگر ۴۱ ساله ایرانی‌تبار دانشگاه کمبریج که روی مراحل اولیه رشد جنین انسان کار می‌کرد، یکی از ۶۹ قربانی برخورد دو قطار سریع‌السیر در اسپانیاست. او روز چهارشنبه ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ (۶ آبان ۱۴۰۵) در راه دریافت یک جایزه علمی در اندلس بود که قطارش در نزدیکی شهر اوردا در استان تولدو با قطار دیگری برخورد کرد. مرگ او جامعه علمی بریتانیا و اسپانیا را سوگوار کرد.
حادثه قطار چطور رخ داد؟
شهبازی سوار قطار سریع‌السیر AVE شرکت رنفه بود که در نزدیکی اوردا، در استان تولدو، با قطاری از شرکت ایریو برخورد کرد. قطار ایریو در آن لحظه روی خط ایستاده بود. چند واگن از ریل خارج شد و تعدادی از آن‌ها از شیب کنار مسیر سقوط کردند. حادثه ۶۹ کشته و ده‌ها مجروح بر جا گذاشت و یکی از مرگبارترین سوانح ریلی اسپانیا شد.
او به مقصد شهر ال رومپیدو در منطقه آندلس می‌رفت تا جایزه ۲۰۲۶ انجمن زیست‌شناسی تکوینی اسپانیا را دریافت کند؛ جایزه‌ای به نام خوزه لوئیس گومز-اسکارمتا که به پاس دستاوردهایش در مطالعه مراحل اولیه رشد جنین انسان به او داده شده بود.
مارتا شهبازی که بود؟
او در سال ۱۹۸۵ در شهر لئون اسپانیا به دنیا آمد. پدرش ایرانی و مادرش اسپانیایی بود. تحصیلاتش در رشته زیست‌شناسی در اسپانیا بود و بعد از دکترا مسیر پژوهشی‌اش را در زیست‌شناسی سلولی و رشد جنین ادامه داد.
از ۲۰۱۴ فعالیت علمی‌اش را در کمبریج آغاز کرد و به یکی از پژوهشگران شناخته‌شده این دانشگاه در زمینه رشد اولیه جنین تبدیل شد. او سرپرست یک گروه پژوهشی در آزمایشگاه زیست‌شناسی مولکولی شورای تحقیقات پزشکی بریتانیا (LMB) بود و به‌عنوان استاد وابسته در مؤسسه سلول‌های بنیادی کمبریج هم فعالیت می‌کرد.
تحقیقات او درباره جنین و ناباروری
بخش مهمی از کار شهبازی این بود که بفهمد جنین انسان در مراحل اولیه چطور شکل می‌گیرد: سلول‌های جنینی چطور هویت و وظایف متفاوت پیدا می‌کنند و چه چیزی باعث می‌شود رشد طبیعی جنین مختل شود.
- جنین‌های با کروموزوم غیرطبیعی: او آنیوپلوئیدی را بررسی می‌کرد، یعنی تعداد غیرعادی کروموزوم‌ها. این اختلال در مراحل اولیه نسبتاً شایع است و می‌تواند به شکست رشد جنین و سقط منجر شود. با این حال، بعضی از این جنین‌ها می‌توانند سازگار شوند و به رشد ادامه دهند. شهبازی دنبال سازوکار زیستی این پدیده بود.
- لانه‌گزینی: تحقیقات او به شناخت بهتر مرحله اتصال جنین به دیواره رحم کمک کرد؛ مرحله‌ای حساس که پایه رشد بعدی جنین را می‌ریزد.
- کاربرد احتمالی: این یافته‌ها در آینده می‌توانند به شناخت بهتر علل ناباروری، شکست بارداری و برخی اختلالات رشد جنینی کمک کنند.
دانشمندی که از مادر بودن و علم نوشت
شهبازی درباره تجربه همزمان مادر بودن و سرپرستی یک گروه پژوهشی هم می‌نوشت. او در مقاله‌ای در سال ۲۰۲۱ در نشریه علمی Cell Stem Cell درباره هویتش به‌عنوان یک دانشمند و مادر و دشواری تعادل میان خانواده و کار حرفه‌ای نوشت.
در سال ۲۰۲۴ هم جایزه Suffrage Science را در حوزه علوم زیستی گرفت؛ جایزه‌ای که دستاوردهای زنان در علم را تقدیر می‌کند و برای تشویق نسل‌های بعدی زنان به پژوهش داده می‌شود. او در همان سال به برنامه محققان جوان EMBO (EMBO Young Investigator Programme) هم راه یافت.
واکنش‌ها به مرگ او
خبر درگذشت شهبازی ابتدا از سوی مرکز پژوهشی CiMUS وابسته به دانشگاه سانتیاگو د کمپوستلا تأیید شد. این مرکز با اشاره به نسبت خانوادگی او با یکی از پژوهشگران ارشد خودش، او را دانشمندی جوان، درخشان و الهام‌بخش توصیف کرد.
آزمایشگاه زیست‌شناسی مولکولی کمبریج هم مرگ او را ضایعه‌ای بزرگ برای جامعه علمی دانست و از استعداد، اشتیاق و اثرگذاری علمی‌اش یاد کرد.
