مصطفی رضایی: «آریو» یک داستان ساده است و قصد ندارد شعاری عمل کند
مصطفی رضایی، نویسنده آثار علمی‌تخیلی نوجوان، در بخشی از گفت‌وگو با اینتین درباره داستان «آریو» می گوید: این یک داستان ساده است. اگر برای داستانمان قبل از هر چیزی محتوای بسیار والا و بزرگ‌تر از دهانمان مدنظر بگیریم، در فرایند نوشتن، کارکرد و قابلیت هر جزء ناخودآگاه تحت‌الشعاع قرار می‌گیرد و داستان نمی‌تواند مخاطب را درگیر کند و در نهایت مجبور می‌شود محتوای خودش را مستقیم و شعاری بیان کند و چه‌بسا ضد محتوا عمل کند.
به گزارش اینتیتر به نقل از اینتین، مصطفی رضایی، نویسنده آثار علمی‌تخیلی نوجوان، در گفت‌وگو با اینتین درباره ایده شکل‌گیری کتاب «آریو»، نگاه خود به هوش مصنوعی و آینده رابطه انسان و فناوری توضیح داد. او با اشاره به تفاوت این اثر با کتاب‌های قبلی خود، از اهمیت پیرنگ در داستان‌نویسی و ضرورت پرهیز از انتقال مستقیم و شعاری مفاهیم به مخاطب سخن گفت. در ادامه مشروح گفتگوی مصطفی رضایی را می خوانید.
زندگی نوجوانی به نام آریو در سایه کنترل هوش مصنوعی
مصطفی رضایی درباره ایده اولیه نوشتن کتاب «آریو» می‌گوید: «دوست داشتم ببینم در دنیایی که همه ارتباطات، فعالیت‌ها، تولیدات و خلاصه اغلب ابعاد زندگی انسانی توسط یک هوش مصنوعی کنترل می‌شود، یک نوجوان به اسم آریو چطور زندگی می‌کند.»
تراشه لینکا در داستان آریو تهدید است یا فرصت؟
این نویسنده درباره جایگاه تراشه «لینکا» در داستان و اینکه آیا آن تهدیدی برای انسان است، بیان می کند: «تهدید واژه سنگینی است. مایلم این‌طور بگویم که اگر برای هر پدیده‌ای برنامه‌ای نداشته باشیم و نسبت درستی بین خودمان و یک ابزار تعریف نکنیم، آن ابزار است که نگرش ما را به زندگی تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.»
آریو قهرمان نیست!
رضایی درباره شخصیت آریو و امکان قهرمان ماندن او در شرایطی که اختیار انسان در برابر هوش مصنوعی کم‌رنگ می‌شود، توضیح می‌دهد: «آریو قهرمان نیست. صرفاً در برابر سیستم آلفا دست به نافرمانی می‌زند. حتی در بسیاری از موقعیت‌ها شکست خورده و بیشتر تجربه کسب می‌کند. دوستان جدی و پخته‌تری پیدا می‌کند و با یک عقیده مشترک وارد کار تیمی می‌شود. بیشتر انتخاب و مسیری که در آن حرکت کرد تأثیرگذار است تا نتیجه‌ای که حاصل می‌شود. معمولاً حرکت یک انسان است که بر انسان‌های دیگر تأثیرگذار است، نه نتیجه نهایی.»
آریو یک داستان ساده است و قصد ندارد شعاری عمل کند
او در پاسخ به این موضوع که آیا «آریو» را می‌توان آینه‌ای برای نوجوان امروز یا هشداری برای والدین دانست، تأکید می‌کند: «هیچ‌کدام. این یک داستان ساده است. اگر برای داستانمان قبل از هر چیزی محتوای بسیار والا و بزرگ‌تر از دهانمان مدنظر بگیریم، در فرایند نوشتن، کارکرد و قابلیت هر جزء ناخودآگاه تحت‌الشعاع قرار می‌گیرد و داستان نمی‌تواند مخاطب را درگیر کند و تبدیل به اثری گلخانه‌ای و بی‌خاصیت می‌شود که در نهایت مجبور می‌شود محتوای خودش را مستقیم و شعاری بیان کند و چه‌بسا ضد محتوا عمل کند.»
رضایی ادامه می‌دهد: «تلاش من این است که ضمن توجه به محتوا، در وهله اول داستانی بنویسم که توانایی سرگرم کردن مخاطب را داشته باشد و با کشش و تعلیق قوی، مخاطب را به مطالعه تشویق کند.»
آثار غربی در مواجه با تکنولوژی‌های برتر دچار خودباختگی می شوند
این نویسنده درباره نگاه خود به کلیشه نمایش هوش مصنوعی به‌عنوان نیرویی شرور در ادبیات علمی‌تخیلی نوجوان و به‌ویژه آثار غربی می‌گوید: «تولیدات داستانی و سینمایی غرب، به‌ویژه هالیوود، همواره دارای جنبه‌هایی از توسعه فردی، موفقیت، انسان برتر، قهرمانان خودساخته و نوعی سبک زندگی جذاب و کامل بوده، اما وقتی به موضوع تکنولوژی‌های برتر می‌رسند، نوعی بازندگی و رخوت جای عناصر محتوایی را می‌گیرد. در اغلب رمان‌ها و فیلم‌های آمریکایی با موضوع هوش مصنوعی و فناوری‌های مدرن ارتباطی، ما نوعی استیصال را در کارهایشان می‌بینیم. این نکته جالبی است.»
او در ادامه دیدگاه خود درباره فناوری را این‌طور بیان می‌کند: «نظر من این است که ابزارها اگر به دست آدم شرور بیفتد، مایه شر می‌شود و اگر به دست آدم صالح بیفتد، عامل صلح! هدف من از سه‌گانه آریو بیان این عقیده و دوری کردن از نمایش هرگونه استیصال و اقدام به نهی افراطی نسبت به پدیده‌های جدید است.»
رضایی در پاسخ به این موضوع که آیا رقابت نویسندگان با رسانه‌های دیگر ممکن است باعث شود پرداخت دقیق به ایده فدای ریتم تند روایت شود، می‌گوید: «درست است، این چالشی است که وجود دارد. ولی بهتر از این است که ما خود را غرق در محتوا کنیم و کاری شعاری و ناتوان در ایجاد موقعیت‌های دراماتیک خلق کنیم که در آخر پیامش را هم به صورت مستقیم و شعاری بگوید که اتفاقاً تأثیر معکوس هم داشته باشد! برای اینکه کار بتواند درست حرفش را به دل مخاطب بنشاند، اول از همه باید قدرت نگه داشتن مخاطب را پای خود داشته باشد. و این مستلزم توجه به پیرنگ است.»
نویسنده خوب یک مهندس پیرنگ هم است
او در توضیح اهمیت پیرنگ در داستان‌نویسی ادامه می‌دهد: «من بسیار خلاصه بیان می‌کنم. پیرنگ یکی از عناصر شش‌گانه داستان است. مثل نقشه و اسکلت برای یک ساختمان. اگر چهارچوب یا اسکلت مستحکم و حساب‌شده‌ای بتوانید طراحی کنید، سایر عناصر داستانی هم درست در جای خود قرار می‌گیرند. اما اگر پیرنگ شما سست باشد، هر قدر هم که در پرداخت و شخصیت‌پردازی و جزئی‌نگری و سایر عناصر خوب عمل کنید، در نهایت ساختمان شما فرو می‌ریزد. این ایراد جدی بسیاری از کارها، به‌ویژه در تولیدات آثار نمایشی ما است.»
رضایی با اشاره به تفاوت عناصر غالب در گونه‌های مختلف داستانی می‌گوید: «در داستان‌ها عموماً یکی از عناصر غالب است. مثلاً در ژانر روان‌شناختی، شخصیت و شخصیت‌پردازی عنصر غالب است. در ژانر رئال، توصیف و پرداخت و زبان معمولاً غالب‌اند. اما در ژانر تریلر، جنایی و برخی گونه‌های علمی‌تخیلی، عنصر پیرنگ بسیار غالب و مهم است.»
او در ادامه، نویسنده خوب را کسی می‌داند که علاوه بر برخورداری از قلمی توانمند، قدرت توصیف بالا، جزئی‌نگری دقیق، ظرافت نگاه، طبع هنری، خلاقیت و تخیل، توانایی طراحی پیرنگ را نیز داشته باشد. به گفته رضایی: «نویسنده خوب ضمن داشتن قلمی توانمند، قدرت توصیف بالا، جزئی‌نگری دقیق و ظرافت نگاه و طبع هنری و خلاقیت و تخیل، یک مهندس پیرنگ هم هست! او ضمن خلق داستانی با ریتم بالا و پرکشش، می‌تواند به‌درستی و هنرمندانه به سایر عناصر هم بپردازد. این بخش کاملاً به تجربه و مهارت نویسنده و نوع نگاه و قلم او برمی‌گردد.»
رضایی درباره تفاوت کتاب «آریو» با آثار قبلی خود از جمله «زایو»، «ایذا» و «سپر» نیز به تجربه چالش‌های تازه در مسیر نویسندگی اشاره می‌کند و می‌گوید: «در مسیر نوشتن همواره سعی کردم چیزهای جدیدی را تجربه کنم و یاد بگیرم. گاهی تمرکزم روی پیرنگ بوده، گاهی چالش خلق داستان چندلایه داشتم. گاهی خود را تحت فشار قرار دادم برای خلق داستانی فشرده و کوتاه که ریتم و ضرباهنگ بالای آن به هم نریزد. هنوز هم فکر می‌کنم این چالش‌ها است که باعث می‌شود چیزهای جدیدی یاد بگیریم. شکست یا پیروزی اصلاً مهم نیست. مهم حرکتی است که باید در جریان باشد و متوقف نشود.»
سعی کردم سه‌گانه آریو یک درجه بهتر از کارهای قبلی‌ام باشد
او درباره تلاشش برای ارتقای کیفیت سه‌گانه «آریو» نسبت به آثار قبلی توضیح می‌دهد: «آریو هم چالش جدید و حرف جدیدی است. سعی کردم سه‌گانه آریو یک درجه بهتر از کارهای قبلی‌ام باشد. به نظرم شروع یک داستان خوب و پرداختن به ایده‌ای خوب، هیجان‌انگیز و نشانه پیروزی نیست. گذاشتن نقطه پایان در آخرین جمله داستان است که آدم را تازه به وجد آورده و نشانه پیروزی است.»
رضایی در ادامه درباره دشواری به پایان رساندن یک داستان می‌گوید: «نکته اینجاست که چیزی که رسیدن به آن نقطه پایان را سخت اما ارزشمند می‌کند، تلاش شما برای نوشتن جمله به جمله و کلمه به کلمه از داستانی است که قرار است همذات‌پنداری مخاطب را تحریک کند. من داستان‌های ناتمام زیادی دارم که به کسل‌کنندگی و تکراری بودن محکومشان کردم. چون آن‌ها هرگز عرضه رسیدن به نقطه پایان همراه با مخاطب را نداشتند؛ برایشان حکم حبس در هارد کامپیوترم را صادر کردم. اما اهل تجدیدنظر هم هستم. باید خودشان را تغییر بدهند و اگر تصمیم بگیرند، من این را حس خواهم کرد.»
این نویسنده همچنین اعلام کرد جلد دوم سه‌گانه «آریو» با نام «لیا» و جلد سوم آن با نام «میرا» به‌زودی از سوی انتشارات مهرک منتشر خواهد شد.
اگر لینکا تصمیم‌هایش را به من اجبار کند، فکر می‌کنم بروم آریو را پیدا کنم و با او و تیمش همراه شوم
رضایی در پایان و در پاسخ به این پرسش که اگر امروز تراشه لینکا در دنیای واقعی وجود داشت و می‌توانست تصمیم‌های انسان را بهتر از خود او بگیرد، آیا حاضر بود اختیار تصمیم‌گیری را به آن بسپارد، می‌گوید: «من شخصاً نمره ۱۶ حاصل تلاش واقعی را به نمره ۲۰ با اغماض و ارفاق ترجیح می‌دهم. اگر در واقعیت این اتفاق بیفتد و لینکا تصمیم‌هایش را به من اجبار کند، فکر می‌کنم بروم آریو را پیدا کنم و با او و تیمش همراه شوم.»
