چرا ژاپن به «بهشت جاسوسان روس» تبدیل شد؟ | توکیو در مسیر تأسیس سازمان اطلاعاتی شبیه سیا
ژاپن که سالها به دلیل ضعف قوانین ضدجاسوسی یکی از آسانترین اهداف برای فعالیت سرویسهای اطلاعاتی خارجی محسوب میشد، اکنون با افزایش نگرانیها درباره نفوذ شبکههای جاسوسی روسیه، بزرگترین اصلاحات امنیتی خود از زمان پایان جنگ جهانی دوم را آغاز کرده است؛ اصلاحاتی که شامل ایجاد یک سازمان اطلاعاتی متمرکز و حتی تأسیس نهادی مشابه سازمان سیا (CIA) خواهد بود.
به گزارش اینتیتر، پس از حدود هشت دهه که ژاپن یکی از بازترین محیطها برای فعالیت سرویسهای اطلاعاتی خارجی در میان کشورهای دموکراتیک به شمار میرفت، اکنون توکیو با سرعت در حال تقویت توانمندیهای جاسوسی و ضدجاسوسی خود است.
براساس گزارش گاردین، این تغییر رویکرد در حالی رخ میدهد که گزارشهای متعددی نشان میدهد ژاپن به یکی از مراکز اصلی فعالیت مأموران اطلاعاتی روسیه برای تأمین فناوری مورد نیاز کرملین در جنگ اوکراین تبدیل شده است. همین موضوع، دولت ژاپن را به بازنگری گسترده در ساختار امنیتی و اطلاعاتی خود واداشته است.
چرا قوانین جاسوسی ژاپن زیر ذرهبین قرار گرفتهاند؟
ژاپن سالها به عنوان کشوری با قوانین ضعیف در حوزه مقابله با جاسوسی شناخته میشد. پس از آغاز جنگ اوکراین و اخراج بسیاری از مأموران اطلاعاتی روسیه از کشورهای غربی، بخش قابل توجهی از این نیروها فعالیت خود را به ژاپن منتقل کردند.
بر اساس گزارش Nikkei Business، در سال ۲۰۲۲ حدود ۱۲۰ مأمور اطلاعاتی روسیه در ژاپن فعالیت میکردند. پلیس ژاپن نیز در همان زمان نسبت به تلاش این افراد برای برقراری ارتباط با کارکنان شرکتهای فناوری هشدار داده بود.
همچنین گفته میشود یکی از سمتهای ارشد نمایندگی تجاری روسیه در توکیو همواره در اختیار یکی از افسران سازمان اطلاعات خارجی روسیه (SVR) قرار دارد؛ نهادی که جانشین بخش اطلاعات خارجی سازمان کاگب (KGB) محسوب میشود.
در ماه ژانویه نیز پلیس امنیت عمومی توکیو اعلام کرد یکی از کارکنان یک شرکت تولید ماشینآلات صنعتی ژاپنی، اطلاعات محرمانه تجاری را در اختیار فردی قرار داده که مظنون به همکاری با سازمان اطلاعات خارجی روسیه بوده است.
پس از آن، روزنامه نیویورکتایمز در گزارشی ژاپن را «لانه جاسوسان» توصیف کرد و مدعی شد بخشی از عملیات روسیه برای تأمین فناوری مورد نیاز جنگ اوکراین از طریق دفتر شرکت هواپیمایی آئروفلوت در توکیو هدایت میشود.
مینورو کیهارا، سخنگوی ارشد دولت ژاپن، بدون اظهار نظر درباره پروندههای خاص، تأکید کرد که با تغییرات سریع محیط امنیتی جهان، مقابله با فعالیتهای اطلاعاتی خارجی و سرقت اطلاعات حساس، بیش از گذشته اهمیت یافته است.
چرا نظام ضدجاسوسی ژاپن ضعیف است؟
ریشه این وضعیت به دوران پس از جنگ جهانی دوم بازمیگردد. تجربه حکومت نظامی و سرکوب گسترده مخالفان باعث شد قانون اساسی جدید ژاپن بر حفظ حریم خصوصی، آزادی بیان و محدود کردن نظارتهای دولتی تأکید ویژهای داشته باشد.
در نتیجه، ژاپن برخلاف بسیاری از کشورهای غربی، قانون جامعی برای جرمانگاری جاسوسی ندارد و تنها برخی قوانین محدود درباره نیروهای نظامی و پیمانکاران دفاعی اجرا میشود.
در سال ۱۹۸۵ تلاش برای تصویب قانون ضدجاسوسی که حتی مجازات اعدام را نیز پیشبینی کرده بود، با مخالفت شدید افکار عمومی شکست خورد.
اگرچه قانون «حفاظت از اسرار ویژه» در سال ۲۰۱۳ به تصویب رسید و برای افشای اسرار دولتی تا ۱۰ سال زندان در نظر گرفت، اما پرونده اخیر جاسوسی روسیه نشان داد این قانون نیز خلأهای جدی دارد؛ بهگونهای که دادستانی نتوانست اتهام جاسوسی را مطرح کند و پرونده را ذیل قوانین رقابت ناسالم بررسی کرد.
آیا ژاپن خود نیز سازمان جاسوسی دارد؟
برای سالها تصور میشد ژاپن فاقد یک سرویس اطلاعات خارجی قدرتمند است، اما اسناد افشاشده توسط ادوارد اسنودن نشان داد اداره اطلاعات سیگنالی ژاپن (DFS) از دهه ۱۹۵۰ در همکاری نزدیک با آژانس امنیت ملی آمریکا (NSA) فعالیت میکند.
تحقیقات مشترک شبکه NHK و رسانه The Intercept نیز نشان داد این سازمان دستکم شش مرکز شنود با حدود هزار و ۷۰۰ نیرو در اختیار دارد که بهصورت شبانهروزی ارتباطات تلفنی و دیجیتال را رصد میکنند.
گزارشها حاکی از آن است که همکاری میان NSA و DFS طی دهههای گذشته گسترش یافته و آمریکا علاوه بر آموزش نیروهای اطلاعاتی ژاپن، فناوریهایی مانند سامانه نظارت اینترنتی XKeyscore را نیز در اختیار توکیو قرار داده است.
ژاپن چه برنامهای برای تقویت توان اطلاعاتی خود دارد؟
دولت سانائه تاکایچی با اتکا به اکثریت پارلمانی خود، بزرگترین اصلاحات ساختار اطلاعاتی ژاپن از پایان جنگ جهانی دوم را آغاز کرده است.
بر اساس قانون جدید «شورای ملی اطلاعات» که در ماه مه تصویب شد، یک شورای عالی اطلاعات به ریاست نخستوزیر و همچنین «اداره ملی اطلاعات» (NIB) با حدود ۷۰۰ نیرو تشکیل خواهد شد تا فعالیت نهادهای اطلاعاتی مختلف را یکپارچه کند.
این سازمان جدید مسئولیت هماهنگی عملیات ضدجاسوسی را بر عهده خواهد داشت و دولت ژاپن نیز قصد دارد تا پایان سال ۲۰۲۶ قوانین جدیدی برای مقابله با فعالیت مأموران اطلاعاتی خارجی ارائه کند.
در عین حال، اداره اطلاعات سیگنالی (DFS) به فعالیت مستقل خود ادامه خواهد داد و اطلاعات جمعآوریشده را با سازمان جدید به اشتراک میگذارد.
مهمترین بخش این اصلاحات، برنامه دولت ژاپن برای تأسیس نخستین سازمان اطلاعات خارجی مستقل این کشور است؛ نهادی که از آن به عنوان معادل ژاپنی سازمان سیا (CIA) آمریکا یا سرویس اطلاعات مخفی بریتانیا (MI6) یاد میشود و قرار است فعالیت رسمی خود را از اوایل سال ۲۰۲۸ آغاز کند.
