در پنل «بقا یا رشد در کسب‌وکارهای دیجیتال» مطرح شد؛ کسب‌وکارهای دیجیتال برای بقا باید از بحران عبور کنند، نه اینکه رشد را متوقف کنند

به گزارش اینتیتر، صادق عطارزاده، مدیرعامل مجموعه بای‌لبز، مدیریت این پنل را بر عهده داشت و وحید خسروی، مدیرعامل sms.ir و دبیر انجمن صنفی کسب‌وکارهای اینترنتی، مهدی دوستی، مدیرعامل آسانیتو و مشاور کسب‌وکار، حمیدرضا محمودی، مدیرعامل فست‌کلیک و وحید بهرامیان، مدیرعامل ژاکت، دیدگاه‌های خود را درباره چالش‌های پیش‌روی کسب‌وکارهای دیجیتال مطرح کردند.

کسب‌وکارها در بحران با کدام چالش‌ها مواجه شدند؟

وحید خسروی با اشاره به شرایط کسب‌وکارهای اینترنتی در بحران‌های اخیر، تاکید کرد: بخشی از مشکلاتی که کسب‌وکارها با آن مواجه هستند اساساً خارج از اختیار مدیران است. به گفته او، حتی کسب‌وکارهای بزرگ برای عبور از مشکلاتی مانند قطع اینترنت، اختلال سرویس‌های ارتباطی و چالش‌های رگولاتوری با هزینه‌های سنگینی مواجه می‌شوند؛ در حالی که یک کسب‌وکار کوچک اساساً توانایی مالی و نیروی انسانی لازم برای پیگیری چنین مسائلی را ندارد.

خسروی توضیح داد: مدیر یک کسب‌وکار بزرگ ممکن است نیروی اداری، مالی یا حقوقی داشته باشد که بتواند پیگیر مجوزها و مسائل مختلف شود، اما برای یک کسب‌وکار کوچک هرکدام از این فرایندها می‌تواند به مانعی جدی برای ادامه فعالیت تبدیل شود. او به تجربه کسب‌وکار خودش در مواجهه با مسائل مربوط به نماد اعتماد الکترونیکی اشاره کرد و گفت: حتی پس از انتشار بیانیه‌ای درباره این موضوع، با اخطارهایی مواجه شده است؛ مسئله‌ای که از نگاه او نشان می‌دهد هزینه درگیری با مشکلات بیرونی برای کسب‌وکارها بالاست.

او در عین حال تاکید کرد: همه مشکلات را نمی‌توان به عوامل بیرونی نسبت داد و مدیرعامل وظیفه دارد کسب‌وکار را برای بحران‌هایی که احتمال وقوعشان وجود دارد آماده کند. خسروی توضیح داد: پیش از شروع جنگ نیز نشانه‌هایی از وقوع بحران وجود داشت و مدیران باید از همان زمان درباره مسائلی مانند ارتباطات داخلی، محل نگهداری سرورها، وابستگی به سرویس‌های خارجی، حقوق کارکنان و حتی احتمال قطع سرویس پیامکی برنامه‌ریزی می‌کردند.

مدیرعامل sms.ir با اشاره به تجربه این مجموعه در دوران جنگ گفت: بخشی از نیروهای شرکت که در آن مقطع امکان فعالیت عادی نداشتند، برای انجام وظایف دیگری به کار گرفته شدند. برای نمونه، از نیروهایی که توانایی ارتباط با مشتری داشتند خواسته شد با مشتریان تماس بگیرند و وضعیت آن‌ها را جویا شوند و برخی نیروهای اداری که سابقه فعالیت در پشتیبانی داشتند نیز در پاسخ‌گویی به مشتریان مشارکت کردند.

خسروی این اقدامات را بخشی از مسئولیت مدیرعامل برای حفظ کسب‌وکار و نیروی انسانی دانست، اما در مقابل نسبت به مشکلات زیرساختی انتقاد کرد. او با اشاره به تجربه برگزاری نمایشگاه‌های فناوری در ایران گفت: حتی در رویدادی که اساس آن فناوری و اینترنت است، گاهی دسترسی پایدار به اینترنت وجود ندارد و کسب‌وکارها مجبور می‌شوند برای اتصال از چند اپراتور، روتر و راهکارهای جایگزین استفاده کنند.

او همچنین نسبت به قطع سرویس‌های ارتباطی و پیامکی انتقاد کرد و خواستار توضیح شفاف درباره علت این اختلال‌ها شد. به گفته خسروی، حتی در شرایطی که سرویس پیامکی یک کسب‌وکار از نظر فنی برقرار بوده، محدودیت‌هایی برای ارسال پیام وجود داشته است؛ در حالی که از نگاه او، چنین مسائلی می‌تواند با گفت‌وگو و هماهنگی مستقیم میان تنظیم‌گر و کسب‌وکارها تا حد زیادی مدیریت شود.

خسروی درباره تمدید نماد اعتماد نیز هشدار داد و تاکید کرد: برخی کسب‌وکارها هنگام تمدید نماد با الزام دریافت مجوز اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی مواجه می‌شوند. او تاکید کرد مخالفتی با تنظیم‌گری و دریافت مجوز وجود ندارد، اما کسب‌وکارها برای طی کردن این فرایند به زمان کافی نیاز دارند و نمی‌توان انتظار داشت مجموعه‌ای که سال‌ها فعالیت کرده، در مدت کوتاهی تمام فرایندهای جدید را طی کند.

او در بخش دیگری از صحبت‌های خود به مهم‌ترین توصیه‌اش برای کسب‌وکارهای کوچک اشاره کرد: «قبل از بحران روی تیم خودتان کار کنید.» خسروی معتقد است مدیران باید زمانی که بحران هنوز رخ نداده، برای تیم خود ارزش قائل شوند، آموزش و خدمات مناسب ارائه دهند و اعتماد ایجاد کنند تا در زمان بحران، نیروی انسانی به جای تبدیل شدن به یک مسئله جدید، به یکی از عوامل نجات کسب‌وکار تبدیل شود.

او تجربه شرکت خود را نیز در این زمینه مطرح کرد و توضیح داد: برخلاف توصیه‌هایی که در زمان بحران برای تعدیل نیرو و تمدید نکردن قرارداد کارکنان مطرح می‌شد، شرکت تصمیم گرفت نیروهای خود را حفظ کند. به گفته خسروی، حتی در دوره‌ای که بخشی از تیم‌ها تعطیل بودند، حقوق کارکنان پرداخت شد؛ تصمیمی که در نهایت باعث شد اعضای تیم همراهی بیشتری با کسب‌وکار داشته باشند.

مهدی دوستی نیز با تاکید بر اهمیت سرمایه انسانی گفت مجموعه تحت مدیریت او در شرایط بحرانی نه‌تنها نیروهای خود را حفظ کرده، بلکه افزایش نیرو نیز داشته است. او تشریح کرد: ممکن است حفظ نیروی انسانی در کوتاه‌مدت هزینه‌هایی به کسب‌وکار تحمیل کند، اما هزینه بازآموزی نیروهای جدید و از دست رفتن فرصت‌های رشد در آینده می‌تواند بسیار بیشتر باشد.

دوستی در عین حال رویکرد کسب‌وکار خود را «بقای همراه با آمادگی برای رشد» توصیف کرد. به گفته او، در شرایط فعلی بخشی از هزینه‌های توسعه و گسترش بازنگری شده، اما کسب‌وکار نباید آن‌قدر درگیر کاهش هزینه شود که فرصت‌های احتمالی رشد را از دست بدهد.

او همچنین نگاه کسب‌وکارها به بحران را نیازمند تغییر دانست و تاکید کرد: قطع اینترنت یا سایر اختلال‌های زیرساختی نباید به مسئله‌ای تبدیل شود که کسب‌وکار صرفاً برای آن برنامه جایگزین طراحی کند؛ بلکه باید مطالبه‌گری برای جلوگیری از تکرار چنین اتفاقاتی نیز در دستور کار قرار گیرد.

بقا بدون زیرساخت و تنوع درآمد ممکن نیست

دوستی با اشاره به وابستگی کسب‌وکارهای دیجیتال به اینترنت، توضیح داد: اینترنت برای بسیاری از شرکت‌ها صرفاً یک ابزار جانبی نیست، بلکه ماده اولیه فعالیت آن‌ها محسوب می‌شود. یک کسب‌وکار دیجیتال نمی‌تواند صرفاً با یک سیم‌کارت یا راهکار موقت به فعالیت خود ادامه دهد، زیرا کاربران آن همچنان به اینترنت و سرویس‌های بین‌المللی وابسته‌اند.

او همچنین به وابستگی بخشی از کسب‌وکارهای دیجیتال به پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام اشاره و تاکید کرد: نمی‌توان صرفاً با توصیه به استفاده از پلتفرم‌های داخلی، مسئله دسترسی کسب‌وکار به مشتری را حل کرد؛ چرا که انتخاب کاربران لزوماً با انتخاب کسب‌وکار یکسان نیست.

از نگاه دوستی، راهکار اصلی در چنین شرایطی ایجاد زیرساخت‌های پایدار و در عین حال مطالبه‌گری از سیاست‌گذار برای جلوگیری از تکرار اختلال‌ها است. او توضیح داد: کسب‌وکار باید برای بحران‌هایی مانند زلزله یا جنگ آماده باشد، اما نباید آمادگی در برابر بحران را با «آمادگی برای قطع اینترنت» اشتباه گرفت.

حمیدرضا محمودی، مدیرعامل فست‌کلیک، نیز با تاکید بر ضرورت سناریونویسی برای شرایط مختلف، گفت: کسب‌وکارهای ایرانی باید بپذیرند که در محیطی با بحران‌های متعدد فعالیت می‌کنند و بنابراین در کنار برنامه‌های اصلی، باید برای آینده‌های متفاوت نیز سناریو داشته باشند.

او مدیریت جریان نقدینگی را یکی از مهم‌ترین اقدامات دانست و توضیح داد: شرکت باید به شکلی برنامه‌ریزی کند که در صورت وقوع بحران، منابع لازم برای حفظ نیروی انسانی و زیرساخت‌های اصلی را در اختیار داشته باشد. محمودی همچنین حذف نیروهای ناکارآمد و هزینه‌های پنهان را از اقداماتی دانست که می‌تواند در زمان بحران به افزایش تاب‌آوری کسب‌وکار کمک کند.

به اعتقاد مدیرعامل فست‌کلیک، یکی از خطرهای مهم برای کسب‌وکارها وابستگی بیش از حد به یک محصول، یک نیروی کلیدی یا یک منبع درآمد است. او برای توضیح این موضوع، کسب‌وکار را به تار عنکبوت تشبیه کرد که اگر یکی از رشته‌ها قطع شود، رشته‌های دیگر همچنان می‌توانند ساختار را حفظ کنند.

محمودی تاکید کرد: کسب‌وکارها باید منابع درآمدی متنوعی داشته باشند و برای شرایط مختلف، از جمله کاهش ۳۰ درصدی فروش، تغییر نرخ ارز یا قطع اینترنت، سناریوهای مشخصی طراحی کنند. او همچنین پیشنهاد کرد: کسب‌وکارها مشتریان را بر اساس شرایط مختلف دسته‌بندی کنند و برای مشتری در زمان بحران، مشتری عادی، مشتری جدید و دوره رشد، برنامه‌های متفاوتی داشته باشند.

وحید بهرامیان، مدیرعامل ژاکت، نیز تجربه این مجموعه را از بحران‌های اخیر تشریح کرد و گفت: این کسب‌وکار طی ۱۲ روز جنگ آسیب دید، اما همین تجربه نشان داد که آمادگی برای بحران باید پیش از وقوع آن ایجاد شده باشد.

بهرامیان تاکید کرد: وابستگی به اینترنت بین‌المللی، به‌خصوص با افزایش استفاده کسب‌وکارها از هوش مصنوعی، موضوعی جدی است و کسب‌وکارها باید از هم‌اکنون زیرساخت‌های لازم را برای چنین شرایطی فراهم کنند. او با اشاره به میزبانی سرورها در داخل کشور گفت: صرف انتقال سرورها به داخل کافی نیست و زیرساخت‌های ارتباط با مشتری نیز باید در شرایط بحران قابل اتکا باشند.

او با تفکیک موضوعات به «دایره نفوذ» و «دایره کنترل»، توضیح داد: بخشی از عوامل مانند سیاست‌گذاری، تصمیم‌های حاکمیتی، تورم و اختلال اینترنت خارج از کنترل کسب‌وکار است؛ اما شرکت می‌تواند روی زیرساخت، منابع انسانی، نقدینگی، کانال‌های ارتباطی و مدل درآمدی خود کنترل بیشتری داشته باشد.

بهرامیان معتقد است اگر اقتصاد دیجیتال قرار است در ایران رشد کند، حاکمیت نیز باید به نیاز کسب‌وکارها و کاربران توجه کند. او با اشاره به رشد تقاضای دیجیتال در کشور گفت: حتی در شرایط بحرانی نیز تقاضای کاربران برای خدمات دیجیتال از بین نمی‌رود و همین موضوع ضرورت توسعه زیرساخت‌های دیجیتال را بیشتر می‌کند.

مدیرعامل ژاکت همچنین تاکید کرد: بقا نباید به معنای توقف رشد باشد. از نگاه او، کسب‌وکار باید در دوره بحران نقدینگی و زیرساخت خود را حفظ کند، اما همزمان بخشی از توانش را روی مسیرهایی بگذارد که بازگشت سرمایه و ظرفیت رشد بالاتری دارند.

بهرامیان در ادامه به نقش هوش مصنوعی در افزایش بهره‌وری اشاره کرد و گفت: ژاکت از مدتی قبل توسعه استفاده از این فناوری را آغاز کرده است. به گفته او، خودکارسازی فرایندها و استفاده از هوش مصنوعی باعث شده عملکرد برخی تیم‌ها تا سه برابر گذشته افزایش پیدا کند.

او البته تاکید کرد: برخی کسب‌وکارها همچنان برای برنامه‌نویسی، اتوماسیون و سایر فعالیت‌ها به سرویس‌های خارجی وابسته‌اند و جایگزین‌های داخلی هنوز در همه حوزه‌ها به سطح کیفیت مورد نیاز نرسیده‌اند. با این حال، به اعتقاد او همین تجربه نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری روی زیرساخت و افزایش بهره‌وری باید در دوره‌ای انجام شود که بحران هنوز به اوج نرسیده است.

بهرامیان در پایان تاکید کرد: کسب‌وکارها باید همزمان برای بقا و رشد برنامه داشته باشند. او هشدار داد: اگر یک کسب‌وکار برای همیشه در وضعیت بقا باقی بماند، در نهایت حتی اگر از بحران‌های اقتصادی و سیاسی جان سالم به در ببرد، تغییرات فناوری و هوش مصنوعی می‌تواند آن را از بازار کنار بزند. از این رو، راهبرد مناسب را ایجاد تعادل میان حفظ نقدینگی، نیروی انسانی و زیرساخت‌ها از یک سو و ادامه سرمایه‌گذاری برای رشد از سوی دیگر دانست.