ژاپن ۱۴ هزار خرس را کشت؛ چرا حملات مرگبار به انسانها همچنان ادامه دارد؟
ژاپن در واکنش به افزایش بیسابقه حملات مرگبار خرسها، طی کمتر از یک سال بیش از ۱۴ هزار خرس را از بین برد؛ اما با وجود این کشتار گسترده، حملات همچنان ادامه دارد و کارشناسان هشدار میدهند کاهش جمعیت خرسها بدون اجرای برنامههای پیشگیرانه، نهتنها بحران را حل نمیکند بلکه میتواند برخی جمعیتهای منطقهای را در معرض نابودی قرار دهد.
به گزارش اینتیتر، اگر بخواهید از شلوغی توکیو فاصله بگیرید، شهر تفریحی و آرام کاروئیزاوا در استان ناگانو ژاپن میتواند مقصدی ایدهآل باشد. این شهر که تنها حدود یک ساعت با قطار سریعالسیر از پایتخت فاصله دارد، در دامنه کوه آساما قرار گرفته است.
به گزارش گاردین، گردشگران در مسیرهای پوشیده از بامبو قدم میزنند، در ارتفاعات سرسبز دوچرخهسواری میکنند و آیین ژاپنی «شینرین-یوکو» یا حمام جنگل را در میان جنگلهای خنک سرو ژاپنی تجربه میکنند.
اما یک مشکل وجود دارد؛ خرسها.
از ژوئن تا اوت، خرسها اغلب به مناطق نزدیک کاروئیزاوا میآیند و از توت، مورچه، برگ و شکوفههای گیلاس تغذیه میکنند. این مواد غذایی برخلاف دانههای روغنی و مغزها، کالری چندانی ندارند و همین موضوع باعث میشود خرسها برای پیدا کردن غذای بیشتر به مناطق مسکونی نزدیک شوند.
آملیا هیورنس، جانورشناس بریتانیایی که پیشتر با مرکز تحقیقات حیات وحش پیچیو در این شهر همکاری کرده، میگوید: «خرسها بیشتر به فضاهای مسکونی نزدیک میشوند تا ببینند چه چیزی برای خوردن پیدا میکنند. این موضوع همزمان با شلوغترین فصل گردشگری است.»
گروه کوچک حفاظت از محیط زیست و آموزش طبیعت «پیچیو» از دهه ۱۹۹۰ تلاش کرده است راهی برای همزیستی انسان و خرس در کاروئیزاوا و مناطق اطراف آن پیدا کند.
کارکنان این مجموعه پس از گزارش مشاهده خرس، همراه با سگهای نژاد کارلیان خود به محل میروند؛ سگهایی که در غرب آمریکا برای دور کردن خرسها آموزش دیدهاند.
اگر حضور سگها کافی نباشد، تیم پیچیو خرس را بیهوش کرده و به مناطق دورافتاده جنگل منتقل میکند.
اما رویکرد کاروئیزاوا در ژاپن تقریباً استثنایی است. در سراسر کشور، درگیری میان انسان و خرس به سطحی بیسابقه رسیده است.
سال گذشته خرسها بیش از ۲۳۰ نفر را در ژاپن مورد حمله قرار دادند و ۱۳ نفر جان خود را از دست دادند؛ مرگبارترین سال ثبتشده در زمینه حملات خرس در این کشور.
بیشتر این حملات در استانهای کوهستانی شمال ژاپن، از جمله آکیتا و ایواته، رخ داد. گرمای بیسابقه بر رشد راش، بلوط و تولید دانههایی که خرسها برای ذخیره انرژی پیش از خواب زمستانی به آن نیاز دارند، تأثیر گذاشت.
در عین حال، کاهش جمعیت در روستاهای ژاپن و رها شدن باغها و زمینهای کشاورزی، شرایط را برای ورود خرسها به مناطق مسکونی و جستوجوی غذا فراهم کرد.
افزایش حملات خرسها به یکی از مهمترین موضوعات خبری ژاپن تبدیل شد. برخی دولتهای خارجی، از جمله بریتانیا، به گردشگران خود درباره افزایش خطر مواجهه با خرس در ژاپن هشدار دادند.
شرکتهای بیمه نیز طرحهای ویژهای با عنوان «بیمه خرس» برای پوشش خسارتهای ناشی از تخریب اموال ارائه کردند.
کشاورزان به سراغ گرگهای رباتیک با چشمهای قرمز درخشان رفتند تا خرسها را بترسانند و تابلوهای هشدار در مناطق مختلف نصب شد. حتی یک شرکت ژاپنی فروش پناهگاههای شخصی برای مقابله با حمله خرس را تبلیغ کرد. بشر وقتی با یک مشکل محیطزیستی روبهرو میشود، خیلی سریع به مرحله ساخت ربات، بیمه و پناهگاه اختصاصی میرسد.
در کاروئیزاوا، هیرو تاماتانی، مسئول تیم خرسهای پیچیو، میگوید این مجموعه از ابتدای سال جاری تاکنون ۱۹ خرس را گرفتار کرده و به بیش از ۱۳۰ مورد مشاهده یا حادثه مرتبط با خرس پاسخ داده است؛ رقمی که حدود ۲۰ درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته افزایش دارد.
با این حال، تعداد واقعی موارد خسارت ناشی از خرسها افزایش پیدا نکرده است. به گفته کارشناسان، پس از پوشش گسترده رسانهای حملات، مردم نسبت به حضور خرسها حساستر شدهاند و حتی برخی نشانههای عادی در باغها را با آثار حضور خرس اشتباه میگیرند.
در سطح ملی، دولت ژاپن یکی از دلایل اصلی افزایش حملات را کمبود شکارچیان ماهر برای مدیریت جمعیت خرسها اعلام کرده است.
انجمنهای شکار محلی در جذب اعضای جدید با مشکل روبهرو هستند و تعداد شکارچیان دارای مجوز از سال ۱۹۷۵ تاکنون بیش از نصف کاهش یافته است.
دولت ژاپن که با گزینههای محدودی روبهرو شده بود، سال گذشته قوانین مربوط به تیراندازی به خرسها در مناطق مسکونی را تسهیل کرد و مقامهای محلی نیز در سراسر کشور تلهگذاری گستردهای انجام دادند.
نتیجه این سیاست چشمگیر بود؛ بر اساس دادههای دولتی، ژاپن از آوریل ۲۰۲۵ تا ژانویه ۲۰۲۶ بیش از ۱۴ هزار خرس را از بین برد.
این تعداد شامل حدود ۱۲ هزار خرس سیاه آسیایی و حدود ۲ هزار خرس قهوهای بود.
این آمار نگرانی جدی فعالان محیط زیست را برانگیخته است. اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت، خرس سیاه آسیایی را در سطح جهانی در رده گونههای آسیبپذیر در برابر انقراض قرار داده است و برآورد میشود کمتر از ۶۰ هزار رأس از این گونه در جهان باقی مانده باشد.
یوکو مورویا، رئیس انجمن خرس و جنگل ژاپن، میگوید: «اگر این سطح از تلهگذاری و کشتار ادامه پیدا کند، معتقدیم احتمال انقراض منطقهای کاملاً واقعی است. ما احساس بحران عمیقی داریم.»
ژاپن یکی از مهمترین زیستگاههای باقیمانده خرس سیاه آسیایی به شمار میرود و جمعیت این حیوان در کشور حدود ۴۲ هزار رأس برآورد شده است. با این حال، دانشمندان معتقدند این رقم ممکن است دقیق نباشد و در واقع هیچکس تعداد واقعی خرسهای ژاپن را با اطمینان نمیداند.
با وجود حذف احتمالی نزدیک به یکچهارم جمعیت خرسهای کشور، این اقدام ظاهراً تأثیر چندانی در پایان دادن به درگیریها نداشته است.
از ماه آوریل تاکنون، دستکم شش نفر در حملات خرسها کشته و بیش از ۳۵ نفر در حداقل ۹ استان ژاپن زخمی شدهاند؛ مناطقی که برخی از آنها حتی در نزدیکی توکیو قرار دارند.
در ماه ژوئن، یکی از شهرهای ژاپن پس از مشاهده یک خرس برای نخستین بار در منطقه، فعالیت نزدیک به ۱۰۰ مدرسه را متوقف کرد.
مورویا معتقد است رویکرد سختگیرانه ژاپن برای کاهش حملات نتیجه نداده است. با این حال، دولت هدفگذاری کرده در سال مالی جاری ۸۸۰۰ خرس دیگر را نیز از بین ببرد.
او میگوید: «راهبردی که فقط بر کاهش تعداد خرسها تمرکز دارد، مشکل خرسها را حل نخواهد کرد، مگر اینکه در نهایت خود خرسها را تا مرز نابودی پیش ببریم.»
مقیاس کشتار خرسها در ژاپن در دوران معاصر تقریباً بیسابقه است.
در بیشتر کشورها، از جمله کانادا، روسیه و آمریکا، شکار قانونی معمولاً کمتر از ۱۰ درصد جمعیت خرسهای قهوهای یا خرسهای سیاه آمریکایی را شامل میشود.
در هند نیز، با وجود اینکه خرسهای تنبل هر سال صدها نفر را مورد حمله قرار میدهند و دهها نفر را میکشند، مقامها برآورد میکنند کمتر از ۱۰۰ خرس در واکنش به این حملات کشته میشوند.
تنها سوئد و اسلوونی تا حدی به آمار ژاپن نزدیک شدهاند. دولت سوئد در سال ۲۰۲۴ اجازه کشتن حدود ۲۰ درصد جمعیت خرسهای قهوهای این کشور را صادر کرد و اسلوونی نیز سال گذشته با حذف حدود یکپنجم جمعیت خرس قهوهای خود موافقت کرد.
دیو گارشلیس، زیستشناس و یکی از مسئولان گروه تخصصی خرس در اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت، میگوید واکنش ژاپن بسیار شدید بوده است.
او میگوید: «فکر میکنم دولت ژاپن احساس کرد مجبور است بهسادگی این خرسها را حذف کند. این اتفاق ناگهان رخ داد و آنها تصور میکردند گزینه دیگری ندارند.»
ژاپن تا سال گذشته رویکردی محافظهکارانهتر داشت. این کشور بین سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۸ سالانه بین هزار تا ۴۵۰۰ خرس را از بین میبرد و حدود ۵۰۰ خرس نیز هر سال از طریق شکار قانونی کشته میشدند.
اما این روند بهتدریج افزایش یافت و در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ بیش از ۹ هزار خرس کشته شدند؛ دورهای که به دلیل کمبود غذا برای خرسها، حملات بیشتری رخ داد و شش نفر جان خود را از دست دادند.
کارشناسان میگویند مشخص نیست کشتار گسترده خرسها تا چه اندازه تهدیدی برای بقای جهانی این گونه محسوب میشود، زیرا پاسخ این سؤال به تعداد واقعی خرسهای ژاپن بستگی دارد.
شمارش خرسها کار دشواری است؛ این حیوانات معمولاً تنها زندگی میکنند و قلمروهای وسیعی دارند.
ژاپن آخرین بار در سال ۲۰۱۱ تلاش کرد برآوردی جامع از جمعیت خرسهای سیاه آسیایی ارائه دهد. در آن زمان، با جمعبندی آمار استانها، تعداد این حیوانات بین ۱۳ هزار تا ۲۱ هزار رأس تخمین زده شد.
پس از آن، مقامهای ژاپنی رقم ۴۲ هزار خرس را مطرح کردند، اما مطالعه ملی جدیدی برای تأیید این آمار انجام نشده است.
شینسوکه کوئیکه، بومشناس دانشگاه کشاورزی و فناوری توکیو و مدیر شبکه خرس ژاپن، نسبت به آمار ملی و حتی برآوردهای جهانی جمعیت خرس سیاه آسیایی تردید دارد.
او میگوید در بسیاری از کشورها حتی پراکندگی دقیق این گونه مشخص نیست و تخمین جمعیت جهانی با دقت بالا تقریباً غیرممکن است.
کوئیکه میگوید پژوهشی در سال ۲۰۲۳ در یکی از مناطق مرکزی ژاپن نشان داد جمعیت خرس سیاه آسیایی در آن منطقه سالانه بین ۱۱ تا ۱۲ درصد رشد داشته است.
به گفته او، در شرایط محیطی مناسب، رشد جمعیت خرسها در بخشهایی از غرب ژاپن ممکن است حتی به ۱۵ درصد در سال برسد.
در چنین شرایطی، جمعیت خرسها بدون شکار یا کشتار میتواند هر پنج سال تقریباً دو برابر شود. بنابراین، حذف حدود ۱۵ درصد از جمعیت در سال ممکن است برای ثابت نگه داشتن تعداد آنها کافی باشد و کشتار بیشتر از این میزان میتواند باعث کاهش جمعیت شود.
در سطح جهانی، جمعیت خرس سیاه آسیایی رو به کاهش است. یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۴ نشان داد محدوده پراکندگی جهانی این گونه نسبت به اطلاعات ثبتشده در قرن نوزدهم و بیستم تقریباً به نصف کاهش یافته است.
کوئیکه معتقد است وضعیت جهانی این گونه نباید بهطور مستقیم مبنای سیاستگذاری ژاپن قرار گیرد، زیرا شرایط جمعیت خرسها در ژاپن با کشورهایی مانند ویتنام یا لائوس تفاوت دارد.
با این حال، گارشلیس هشدار میدهد خطر اصلی زمانی ایجاد میشود که دولت تصور کند یکچهارم جمعیت خرسها را حذف کرده، اما بعداً مشخص شود به دلیل اشتباه در برآوردها، در واقع نیمی از جمعیت این حیوانات را از بین برده است.
سخنگوی وزارت محیط زیست ژاپن اعلام کرده یک بررسی سراسری جدید درباره جمعیت خرسها از امسال آغاز شده و تکمیل آن حدود سه سال زمان خواهد برد.
بحرانی که ژاپن طی ۱۶ ماه گذشته تجربه کرده، در واقع تا حدی نتیجه یک موفقیت در حفاظت از محیط زیست است.
از دهه ۱۹۷۰، خرسهای سیاه آسیایی بخش بزرگی از زیستگاههای پیشین خود را در بزرگترین جزیره ژاپن، هونشو، دوباره تصرف کردهاند.
با مهاجرت جمعیت روستایی به شهرها، بسیاری از زمینهای کشاورزی به جنگل تبدیل شدهاند و زیستگاههای خرسها در مناطق وسیعی به یکدیگر متصل شدهاند.
گارشلیس معتقد است ژاپن در میان ۱۸ کشوری که خرس سیاه آسیایی در آنها زندگی میکند، یکی از موفقترین کشورها در حفاظت از این گونه بوده است.
به گفته او، مشکل اصلی این بود که ژاپن برای پیامدهای این موفقیت برنامهریزی نکرد.
دانشمندان پیشتر میدانستند خرسهای سیاه آسیایی معمولاً نسبت به خرسهای سیاه آمریکایی رفتار تهاجمیتری دارند، اما ابعاد بحران کنونی برای آنها نیز غیرمنتظره بوده است.
اکنون افزایش جمعیت خرسها با کاهش شدید منابع غذایی در جنگلها همزمان شده است.
پژوهشگران انجمن کوماموری میگویند بحران اقلیمی در حال تغییر اکوسیستم جنگلهای ژاپن است. خشک شدن گسترده درختان بلوط، از بین رفتن بلوطها به دلیل آفات، کاهش تولید بذر در درختان راش ژاپنی و کاهش شدید حشرات گردهافشان، از جمله عواملی هستند که تولید میوههای جنگلی را کاهش دادهاند.
منتقدان معتقدند افزایش حملات در سال ۲۰۲۳ باید زنگ خطری برای دولت ژاپن میبود تا به جای تمرکز صرف بر شکار و کاهش شدید جمعیت خرسها، اقدامات پیشگیرانه بیشتری برای جلوگیری از درگیری انسان و حیوانات انجام دهد.
انجمن کوماموری برای تشویق خرسها به ماندن در جنگل، درختان میوهدار و درختانی با دانههای خوراکی میکارد.
مورویا میگوید ژاپن در گذشته توانسته بود میان انسانها و خرسها فاصله و نوعی همزیستی ایجاد کند و اکنون نیز باید از تجربه گذشتگان و همچنین روشهای کشورهای دیگر استفاده کند.
پژوهشهایی در کانادا و آمریکا نیز نشان دادهاند شکار گسترده و غیرهدفمند، در مقایسه با حذف حیوانات مشخصی که بهطور مکرر مشکلساز هستند، معمولاً در بلندمدت تأثیر زیادی بر کاهش درگیری میان انسان و خرس ندارد.
جف یورک، زیستشناس آمریکایی که درباره تعارض میان انسان و خرس تحقیق میکند، میگوید سیاست فعلی ژاپن از دیدگاه آمریکای شمالی تا حدی «قدیمی» به نظر میرسد.
به گفته او، کشورهای آمریکای شمالی نیز زمانی همین مسیر را طی کردند، اما بهتدریج متوجه شدند که این روش بهتنهایی کارساز نیست و به سمت راهکارهای دیگری حرکت کردند.
البته اجرای روشهای پیشگیری رایج در آمریکای شمالی، مانند ایمنسازی زبالهها، جمعآوری میوهها و نگهداری از حصارها، در روستاهای ژاپن که بسیاری از ساکنان آن سالمند هستند، آسان نیست.
یورک پیشنهاد میکند در سالهایی که منابع غذایی جنگل کاهش شدیدی پیدا میکند، مقامها حتی میتوانند بهطور موقت برای خرسها در مناطق کوهستانی غذا فراهم کنند یا باغهای متروکه و زمینهای کشاورزی رهاشده را مدیریت کنند تا برای خرسها جذاب نباشند.
او میگوید: «ما یا باید یاد بگیریم با خرسهایی که زیستگاه مشترکی با ما دارند زندگی کنیم یا آنها را حذف کنیم. امیدوارم به سمت مدارا حرکت کنیم.»
وزارت محیط زیست ژاپن در نوامبر ۲۰۲۵ برنامهای برای مقابله با خسارتهای ناشی از خرسها منتشر کرد که قرار است استانهای مختلف آن را اجرا کنند.
این برنامه شامل دور کردن خرسها از مناطق مسکونی، نصب حصار برای جلوگیری از ورود آنها، حذف درختان میوه اطراف خانهها و برگزاری تمرینهای آموزشی برای مقامها و نیروهای امدادی است.
وزارت محیط زیست ژاپن همچنین مأموران ویژه مدیریت خرس را در دفاتر منطقهای شرق این کشور به کار گرفته است.
در کاروئیزاوا، تاماتانی میگوید مردم نسبت به خرسها ترس بیشتری پیدا کردهاند. دولت اکنون در موارد بیشتری خواستار کشتن خرسها پس از گرفتار شدن آنهاست، در حالی که پیشتر انتقال آنها به جنگل گزینه رایجتری بود.
با این حال، بر اساس اعلام گروه پیچیو، از سال ۲۰۱۵ تاکنون هیچکس در مناطق روستایی و روستاهای اطراف کاروئیزاوا هدف حمله خرس قرار نگرفته است.
مسئولان این گروه معتقدند اقدامات پیشگیرانه و روشهای مبتنی بر شناخت رفتار خرسها در این منطقه مؤثر بوده و امیدوارند دولت ژاپن در آینده، علاوه بر سیاست کشتار، از برنامههای پیشگیرانه و غیرکشنده نیز حمایت بیشتری کند.