در پنل «نسل بعدی زیستبوم نوآوری؛ چه کسی بازی را میسازد؟» مطرح شد؛ مدل استارتاپی قدیمی به پایان رسیده و اکوسیستم باید دوباره طراحی شود
در پنل «نسل بعدی زیستبوم نوآوری؛ چه کسی بازی را میسازد؟» در روز چهارم نمایشگاه الکامپ ۱۴۰۵، حسین، سجادی نیری، رئیس انجمن سرمایهگذاری خظرپذیر، سید علی شبیری، مدیر توسعه اکوسیستم صندوق نوآوری و شکوفایی، یاسر قرائی، مدیر شتابدهنده راه ابریشم، علیرضا حاج سعید، مدیرعامل دات وان ونچرز و با مدیریت احمد عطارزاده، رئیس کسب و کارهای اینترنتی درباره وضعیت فعلی زیستبوم نوآوری، کاهش تعداد رویدادها و شتابدهندهها، کمبود منابع، نقش دولت و رگولاتوری و همچنین تفاوت نسل جدید فعالان این حوزه با نسلهای گذشته صحبت کردند.
به گزارش اینتیتر، در این پنل، از یک سو بر حرکت رو به جلوی زیستبوم و شکلگیری کسبوکارهای بزرگ تاکید شد و از سوی دیگر، فعالان این حوزه هشدار دادند که مدل قدیمی استارتاپ و شتابدهنده دیگر پاسخگوی شرایط امروز نیست و باید الگوی جدیدی برای زیستبوم طراحی شود.
کاهش رویدادها به معنی عقبگرد زیستبوم نیست
حسین سجادی نیری، رئیس انجمن سرمایهگذاری خطرپذیر، با اشاره به روزهای ابتدایی شکلگیری اکوسیستم استارتاپی در ایران توضیح داد: رویدادها و شتابدهندهها در سالهای اولیه نقش مهمی در فرهنگسازی و جا انداختن مفهوم استارتاپ و زیستبوم استارتاپی داشتند.
او با اشاره به اینکه مفهوم «اکوسیستم» از حدود سالهای ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ به شکل جدیتری وارد ادبیات این حوزه شد، افزود: در مراحل اولیه با تعداد محدودی مجموعه و جوانان پرانگیزهای مواجه بودیم که بسیاری از آنها هم به مهاجرت فکر میکردند، اما معتقد بودند امکان راهاندازی استارتاپ در کشور وجود دارد.
سجادی نیری کاهش تعداد شتابدهندهها و رویدادها را اتفاق مثبتی ندانست، اما تاکید کرد: این موضوع به معنای شکست یا عقبگرد زیستبوم نیست. به گفته او، زمانی حدود ۷۰ تا ۸۰ شتابدهنده در کشور فعال بودند، اما امروز تعداد شتابدهندههای اثرگذار بسیار کمتر شده است. با این حال، در سوی دیگر ماجرا تعداد زیادی از استارتاپها در حال ورود به بورس هستند و برخی از آنها به کسبوکارهایی با ارزش چند همتی تبدیل شدهاند.
او معتقد بود وضعیت زیستبوم را باید با بازیگران بزرگ آن سنجید؛ چرا که امروز کسبوکارهایی شکل گرفتهاند که در حال تبدیل شدن به شرکتهای بزرگ اقتصادی هستند، نیروی انسانی قابل توجهی دارند و حتی خودشان به سرمایهگذاری روی کسبوکارهای جدیدتر میپردازند. سجادی نیری تاکید کرد: در سه دهه گذشته، مسیر زیستبوم را زیر نظر داشته و از نظر او، با وجود همه مشکلات، حرکت کلی همچنان رو به جلو بوده و کشور توانسته به نوآوریهای بومی دست پیدا کند.
یاسر قرائی، مدیر شتابدهنده راه ابریشم، نیز کاهش استقبال از رویدادها را لزوماً ناشی از ضعف زیستبوم ندانست و مسئله اصلی را کاهش تنوع رویدادها و برنامهها عنوان کرد و توضیح داد: فعالان این حوزه هنوز نتوانستهاند متناسب با انواع مخاطبان، تنوع کافی در رویدادها و برنامهها ایجاد کنند.
قرائی با اشاره به فعالیت در حوزههایی مانند نوآوری اجتماعی، صنایع خلاق و آموزش بیان کرد: بسیاری از فعالان این حوزه برای همکاری با دستگاههای بزرگی مانند وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و وزارت میراث فرهنگی ناچارند به ساختارهای دولتی نزدیک شوند. به اعتقاد او، همین وابستگی باعث شده ذهنیت غالب به سمت واسطهگری برود و هنوز تنوع لازم برای شکلگیری بازیگران بزرگتر ایجاد نشود.
او تاکید کرد: نسل جدید میتواند این وضعیت را تغییر دهد و نمونههایی از این تغییر نیز در حال شکلگیری است. قرائی به تجربهای در منطقه ۱۲ تهران اشاره کرد که با کمک نسل جدید شکل گرفته و به ایجاد نخستین مرکز نوآوری اجتماعی محلهمحور منجر شده است؛ تجربهای که به گفته او میتواند الگویی برای توسعه چنین مدلهایی باشد.
زیستبوم آینده باید کمتر به دولت وابسته باشد
سید علی شبیری، مدیر توسعه اکوسیستم صندوق نوآوری و شکوفایی، با تشریح تغییر رویکرد صندوق توضیح داد: این مجموعه در ابتدا برای حمایت از شرکتهای دانشبنیان و ارائه حمایتهای مالی خارج از شبکه بانکی شکل گرفت؛ چرا که شبکه بانکی به دلیل ماهیت خود بهسادگی ریسک کسبوکارهای نوآور را نمیپذیرد.
به گفته شبیری، صندوق پس از رسیدن به بلوغ، از حمایت مالی مستقیم به سمت اکوسیستمسازی و توسعه بازار حرکت کرده است. وی افزود: در پارادایم جدید، حمایتها نباید فقط به شرکتهای دانشبنیان محدود بماند و شرکتهای فناور، شتابدهندهها و دیگر بازیگران زیستبوم نیز باید بتوانند از ظرفیتهای موجود استفاده کنند.
شبیری تاکید کرد: ایجاد یک زیستبوم پویا با یک اقدام کوتاهمدت اتفاق نمیافتد و به زیرساختهای مختلفی از جمله جذب سرمایه، توسعه صادرات، ارتباط صنعت و دانشگاه و نوآوری اجتماعی نیاز دارد. او همچنین از همکاری با پارکهای علم و فناوری در استانها خبر داد تا این مجموعهها به متولی ارتقای زیستبوم در استانهای خود تبدیل شوند و به جای فعالیتهای جزیرهای، ظرفیتهای مختلف در کنار یکدیگر قرار بگیرند.
او درباره نسل جدید نیز هشدار داد که نسل Z با سرعت بیشتری به دنبال نتیجه گرفتن است و گاهی بدون توجه کافی به زیرساختهای لازم، مدلهای موفق کشورهای دیگر را با ایران مقایسه میکند. شبیری معتقد بود نمیتوان بدون ساختن زیرساختهای اصلی، صرفاً مدلهای آماده را وارد کشور کرد و انتظار نتیجه داشت. به گفته او، بسیاری از دانش و تجربه موجود در کشور در دهه ۹۰ بهصورت تجربی شکل گرفته و نسل جدید باید ضمن ساخت مدل خودش، از تجربه نسلهای قبل و سایر اکوسیستمها نیز استفاده کند.
در ادامه، سجادی نیری بحث نقش دولت را یکی از مهمترین تفاوتهای نسل جدید دانست. او توضیح داد: در دهه ۹۰، بخشهایی از دولت عملاً با خود دولت برای جلوگیری از ایجاد مانع بر سر راه کسبوکارها درگیر بودند؛ از نمونههای آن نیز میتوان به مقاومت در برابر فیلتر شدن یا محدود شدن کسبوکارهای نوآور اشاره کرد.
به گفته او، در آن دوره حمایت و حتی تزریق منابع دولتی برای شکلگیری اکوسیستم ضروری بود، اما امروز شرایط تغییر کرده است. سجادی نیری کاهش منابع دولت را در کوتاهمدت برای اقتصاد و کسبوکارها دشوار دانست و تاکید کرد: این اتفاق میتواند یک اثر مثبت هم داشته باشد: کمرنگ شدن نقش دولت در مداخله مستقیم در زیستبوم نوآوری.
او توضیح داد: امروز اگر یک کسبوکار با مشکل مواجه شود، بیشتر از گذشته تلاش میکند مسئله را خودش حل کند و الزاماً نخستین انتخابش مراجعه به معاونت علمی یا وزارت ارتباطات نیست. از نگاه سجادی نیری، رشد شرکتهای بزرگ نیز باعث شده این کسبوکارها بتوانند بخشی از نقش حمایتی و سرمایهگذاری را بر عهده بگیرند و اکوسیستم به شکل ارگانیکتری رشد کند.
سجادی نیری همچنین تاکید کرد: ایران نمیتواند دقیقاً مدل سایر کشورها را کپی کند و باید الگوی متناسب با شرایط خودش را داشته باشد. او توانمندیها و مشکلات ایران را متفاوت از کشورهایی مانند عربستان یا کره جنوبی دانست و به عنوان نمونه به شکلگیری برخی پلتفرمها و خدمات بومی اشاره کرد که نمونه مشابه آنها در بسیاری از کشورهای اروپایی وجود ندارد.
علیرضا حاج سعید، مدیرعامل دات وان ونچرز، اما نگاه انتقادیتری به مدل فعلی داشت و تاکید کرد: با وجود تمام تلاشها برای شکلگیری زیستبوم نوآوری، در بسیاری از نقاط مسیر اشتباه طی شده و مدل «استارتاپ و شتابدهندهمحور» عملاً به پایان خود رسیده است.
حاج سعید مهمترین مشکل سالهای اخیر را نبود بازار واقعی برای محصولات و فناوریهای شکلگرفته در اکوسیستم دانست و پرسید: چرا با کاهش تعداد شتابدهندهها، برنامه مشخصی برای عارضهیابی و بررسی علت این اتفاق طراحی نمیشود. او همچنین کمبود شدید منابع را یکی دیگر از چالشهای اصلی دانست و تاکید کرد: شرایط اقتصادی جدید، منابع زیستبوم را بیش از گذشته محدود کرده است.
او هشدار داد: بدون بازار و محصول، استارتاپ محکوم به شکست است و تاکید کرد مدل ارزشگذاری نیز باید تغییر کند. به گفته حاج سعید، در گذشته گاهی ارزشگذاری بر اساس تلاش، سابقه و مسیری که افراد طی کردهاند انجام میشد، در حالی که در مدل جدید باید ارزش واقعی داراییهای فکری، محصول، گردش مالی و نتیجهای که کسبوکار ایجاد کرده است، مورد توجه قرار گیرد.
حاج سعید با اشاره به تجربه بخش خصوصی توضیح داد: بسیاری از محصولاتی که امروز شرکتهای خصوصی به آنها افتخار میکنند، در نتیجه ایجاد یک اکوسیستم جدید و همکاری با نیروهای فناور شکل گرفتهاند. او تاکید کرد زمان آن رسیده است که به سمت فروش دانش و استفاده واقعی از ظرفیت فناوری حرکت کنیم و بخش خصوصی در این مسیر پیشرو باشد.
او در پایان خواستار آن شد که حاکمیت به جای ایجاد بروکراسی بیشتر، ابزار و خدمات لازم را در اختیار نسل جدید قرار دهد تا فعالان فناور بتوانند بدون گرفتار شدن در فرآیندهای اداری، مسیر توسعه محصولات و کسبوکارهای خود را ادامه دهند.
